Besmetting Afrikaanse varkenspest raakt vooral grondgebruikers

Afrikaanse varkenspest is nog niet in Nederland vastgesteld, maar het virus komt wel dichterbij. Op 14 juni 2025 werd in het Duitse Kirchhundem, in de regio Olpe op zo'n 150 kilometer van Limburg, een besmet wild zwijn gevonden.

In Nederland ligt de focus op preventie. Als het virus opduikt bij een wild zwijn, ligt er een draaiboek klaar. De minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur wijst direct een besmet gebied aan (de kernzone), waar maatregelen gelden. Transport van varkens, mest en aanverwante (varkensgerelateerde) producten is in dit gebied per direct verboden.

De begrenzing van de kernzone wordt zo veel mogelijk bepaald aan de hand van natuurlijke barrières, zoals kanalen, rivieren en (spoor)wegen. Ook wordt gekeken naar de omvang en verspreiding van de zwijnenpopulatie. Provincies beschikken over deze gegevens.

Daarnaast spelen locaties van varkensbedrijven en andere sectorgebonden activiteiten een rol. Deze informatie is beschikbaar via de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit of de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Op basis van beide informatiebronnen worden compartimenteringskaarten ingezet om de besmette zone zorgvuldig en ruim vast te stellen.

Bedrijven in de kernzone zonder varkens kunnen hun activiteiten blijven uitoefenen. Melk mag worden opgehaald. Voer mag worden geleverd. Vee mag worden geïnsemineerd. Met het oog op bewegingen en verplaatsingen kunnen er wel beperkingen gelden.

Zo mogen koeien bijvoorbeeld niet worden geweid op percelen in de kernzone. Pinken mogen mogelijk niet worden verplaatst totdat de situatie in het gebied in kaart is gebracht. Daarnaast gelden voor bezoekers en voertuigen in het besmette gebied extra maatregelen voor reinigen en ontsmetten.

Beperkingen voor melkveehouders

Zolang de omvang en de ernst van de uitbraak onder de wilde zwijnen niet in kaart is gebracht, mag er bijvoorbeeld geen mest worden uitgereden. Ook mag er niet worden geploegd of mais worden geoogst. Afrikaanse varkenspest bij wilde zwijnen raakt dus niet alleen varkenshouders, maar ook melkveehouders, akkerbouwers, vollegrondsgroentetelers, jagers en recreatieondernemers. Voor iedereen geldt dan: stoppen met landwerk.

'Hoelang die periode duurt, is van een groot aantal factoren afhankelijk. Denk aan de tijd van het jaar en de grootte van het leefgebied van de betreffende populatie zwijnen. Het ministerie wil de situatie eerst volledig in kaart hebben', licht beleidsmedewerker Fleur Bartels van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) toe.

Dat gebeurt in Nederland hoogstwaarschijnlijk niet, maar in Duitsland zijn regio's waar de grond pas na twee jaar weer werd vrijgegeven. Om te voorkomen dat wilde zwijnen uit de kernzone zich verspreiden, wordt het gebied afgerasterd. De zwijnen worden ook niet bejaagd.

Rust onder zwijnen

In het buffergebied eromheen mag dit wel; daar worden de wilde zwijnen bejaagd en bemonsterd. 'Wat je wilt is rust onder de besmette zwijnen en voorkomen dat de dieren naar buiten het besmette gebied trekken', licht Bartels toe.

Het liefst zien de POV en LTO Nederland dat een besmet gebied ook wordt afgesloten voor recreanten. Volgens Europese richtlijnen mogen zij nu wel in de kernzone komen, mits ze op de wandelpaden blijven. 'En dat is vaker niet dan wel het geval', geeft beleidsadviseur Heleen Prinsen van LTO Nederland aan.

'Nederland is een dichtbevolkt land en wij vinden het lastig wanneer publieksfuncties worden geraakt', vervolgt Prinsen. Dit in tegenstelling tot Duitsland, België en Spanje, waar gebieden langere tijd hermetisch werden afgesloten.

De kans op een met Afrikaanse varkenspest besmet zwijn is in Nederland het grootst in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel. Daar bevinden zich, in tegenstelling tot Drenthe, gevestigde zwijnenpopulaties.

De grootste zorg is dat het virus door menselijk handelen Nederland bereikt. Bijvoorbeeld wanneer besmet vlees op een parkeerplaats wordt achtergelaten en door een wild zwijn wordt opgegeten. Daarom is de BuitenBeter-app ontwikkeld. Via deze app kunnen volle prullenbakken in de openbare ruimte worden gemeld.

Faunabeheerplannen

Sinds 1 januari 2017 ligt het faunabeheer vooral bij de provincies. Zij stellen per soort en locatie regels en faunabeheerplannen vast. Sommige provincies hanteren een nulstandbeleid, andere een nulschadebeleid. De visie op populatiebeheer verschilt per provincie en is meestal gebaseerd op gemelde schade.

De ervaring van LTO Nederland en POV is dat lang niet alle schade wordt gemeld. Zij roepen grondgebruikers daarom op om schade door wilde zwijnen te melden bij BIJ12. Ook adviseren zij goed contact te houden met jagers en hen toegang te geven tot percelen.