Huisvesting op boerenerven: kans of beperking?

De woonvorm van huisvesting op erven staat nog in de kinderschoenen en is waarschijnlijk een druppel op de gloeiende plaat. Toch wordt het door lokale politici gezien als een tijdelijke oplossing en een middel om de levendigheid op het platteland een boost te geven.

LTO Nederland heeft kritiek op de woonvorm, maar ziet ook kansen. De belangenorganisatie vreest dat huisvesting op het erf omliggende bedrijven in de weg gaat zitten. LTO Nederland presenteerde vorig jaar de visie 'Wonen op het boerenerf'.

Voorzitter Bart Pijnenburg van de LTO-vakgroep Multifunctionele Landbouw geeft aan dat locaties met intensieve veehouderij en teelten als bloembollen in de omgeving niet de voorkeur hebben. 'Als nieuwe plattelandsbewoners klachten indienen, bijvoorbeeld vanwege een overlap tussen een spuitzone en nieuwbouw, dan moet de gemeente handhaven.'

Pijnenburg wil voorkomen dat agrariërs problemen krijgen met de vergunning. De vakgroepvoorzitter ziet woningbouw op het erf daarom liever bij dorpsranden. Bedrijven kunnen daar toch niet groeien, is de gedachte. Hij wil dat potentiële bewoners een zekere mate van betrokkenheid hebben bij het boerenbedrijf en het landschap.

Enorme puzzel

Bij tuinders die gevestigd zijn in Greenports-gebieden is een grote variëteit aan vormen van huisvesting voor arbeidsmigranten. Volgens projectmanager Annemieke de Man van Greenports Nederland steken reguliere woningen er nog steeds met kop en schouders bovenuit. Huisvesting op het erf is namelijk niet altijd mogelijk.

Bij de regels voor arbeidsmigranten zijn volgens De Man niet alleen gemeenten aan zet. 'Als de provincie huisvesting op eigen erf mogelijk maakt, moeten gemeenten dat vervolgens nog opnemen in hun eigen beleid en vice versa. In de praktijk zijn de regels niet altijd op elkaar aangesloten.'

Huisvesting is voor de meeste ondernemers geen verdienmodel; veel vergunningen worden afgegeven voor tien of vijftien jaar. 'Ik ken voorbeelden van telers die vier of vijf jaar bezig zijn om een vergunning te krijgen', stelt De Man kritisch. Bezwaarprocedures en het niet rondkrijgen van de financiering kunnen roet in het eten gooien.

Gemeenten moeten volgens Greenports Nederland duidelijk formuleren wat mag en waar mogelijkheden liggen. 'De lokale politiek staat voor een enorme puzzel. De ruimte is schaars, de woningnood groot en het onderwerp politiek gevoelig', aldus De Man.

LTO Nederland stelt dat de Omgevingswet regionaal zorgt voor verschillend beleid voor wonen op het erf. Gemeenten kunnen in hun omgevingsvisie kenbaar maken waar wonen op het erf is toegestaan. 'Initiatieven mogen de agrarische structuur niet aantasten of voor extra beperkingen zorgen voor omliggende boerenbedrijven en -activiteiten', aldus de belangenvereniging.

'De ruimtelijke ordeningsprocedures zijn niet eenvoudig', stelt vakgroepvoorzitter Pijnenburg. Meer uniformiteit van regels ziet hij niet als oplossing. 'Elk landschap vraagt iets anders. In de Flevopolder heb je bijvoorbeeld een grootschalig landschap waar grotere ontwikkelingen mogelijk zijn.'

Ondanks het karakter van Flevoland is het bouwen van een tweede woning op het erf momenteel niet toegestaan in die provincie. Wel mogen in bestaande bebouwing maximaal 150 arbeidsmigranten worden gehuisvest. Flevoland wil de risico's eerst beter in beeld brengen voordat het nieuw beleid uitrolt.

Geslaagd experiment

Gemeente Noordoostpolder kreeg na een geslaagd experiment van de provincie met 35 vergunningen voor woningen op het erf veel aanvragen binnen. De gemeente pleit nu voor een nieuwe experimenteerronde met nog eens 25 vergunningen. Daarvoor wordt in het vierde kwartaal van 2026 het nieuwe beleid vastgesteld.

Momenteel ziet Pijnenburg nog weinig concrete initiatieven voor wonen op het erf. 'Er zijn veel plannen, maar die bevinden zich vooral nog op de tekentafel. Om hierin verandering te brengen zijn goede plannen nodig en gemeenten die bereid zijn om mee te werken.'

Pijnenburg: 'We kennen al regelingen als rood-voor-rood, waarbij stallen worden gesloopt en er woningen voor terugkomen, vaak enkele grote villa's. Wij denken eerder aan een model waarbij de boer op het erf blijft, de landbouw doorgaat en er meerdere kleinere woningen worden gerealiseerd.'

'Leegstaande schuren en erven kunnen oplossing zijn'

De lokale politieke partij is dan ook blij dat het college de beleidsregel 'Tijdelijke woning op eigen erf' heeft vastgesteld. 'Daar kunnen we de komende tien tot vijftien jaar mee uit de voeten', verwacht Wegman-Post. De beleidsregel richt zich op eerstegraads familieleden, maar biedt ook mogelijkheden voor derden.

Volgens de fractievoorzitter kampt Borger-Odoorn met een 'dubbele vergrijzing'. 'De gemiddelde leeftijd loopt op en de gemeente is in trek bij mensen die willen rentenieren. Dat betekent helaas ook dat het aanbod op de woningmarkt steeds krapper wordt. En door de prijsstijging die daarmee gepaard gaat, is het aanbod ook niet langer toereikend voor jongeren en jonge gezinnen.'

Gemeente Borger-Odoorn wil deze doelgroepen juist behouden. 'Jongeren zijn opgegroeid in de gemeente en ze hebben hier hun vrienden en sociaal leven. Dat willen zij liever niet inruilen voor bijvoorbeeld een appartement in de stad', stelt Wegman-Post.

In Borger-Odoorn is de ruimte. Alleen wordt deze volgens de fractievoorzitter nu niet benut. 'Ik denk dan aan leegstaande erven en schuren in het landelijk gebied. Er zijn genoeg jongeren en jonge gezinnen die daar tijdelijk willen wonen, totdat er weer aanbod is op de woningmarkt. En op erven met een woonbestemming zouden we woningen kunnen plaatsen en schuren kunnen worden omgebouwd tot tijdelijke woonruimte. Ik verwacht dat daar animo voor is, ook bij agrariërs.'

Wegman-Post denkt dat, kijkend naar de huidige vergrijzing, de krapte op de woningmarkt in de gemeente over circa vijftien jaar zal afnemen. 'Tot die tijd is dit naar onze mening een goede oplossing.'

'Er is bewust gekozen voor permanente vergunning'

De investering kost Van Genderen tussen de 20 en 25 miljoen euro. De grote uitgave is volgens hem niet te rechtvaardigen voor een periode van tien jaar. 'Daarom hebben we bewust gekozen voor een uitgebreide procedure met een permanente vergunning. We wilden investeren in kwalitatief hoogwaardige huisvesting. Het eerste gebouw is op 1 maart van dit jaar klaar.'

In het piekseizoen heeft Royal Berry zo'n 650 medewerkers. Ongeveer 90 procent hiervan betreft internationale medewerkers. Het verkrijgen van de bouwvergunning voor het wooncomplex heeft vijf jaar geduurd. Bij een permanente vergunning wordt het traject volgens de teler complexer en vergt het meer tijd. Van Genderen is overigens erg te spreken over de samenwerking met de gemeente.

Royal Berry denkt dat huisvesting op het erf het beste is voor de medewerker, de omgeving en de werkgever. Het is een 'win-win-winsituatie'. Voorheen huurde Van Genderen mobiele woonunits die ook op het bedrijf stonden. 'Die waren tijdelijk en minder comfortabel. Wij verwachten dat onze medewerkers heel blij worden van de nieuwe huisvesting. Hierdoor zullen ze gemotiveerder zijn om langdurig bij ons te blijven werken. Als mensen tevreden en gelukkig zijn, presteren ze ook beter.'

De aardbeienteler kreeg uit zijn omgeving bijna alleen maar positieve reacties. Zijn geheim: draagvlak creëren. 'Als je de gemeente kunt overtuigen dat jouw plan goed is voor de gemeenschap, de bewoners en op lange termijn ook voor de ondernemer, dan moet het lukken. Je moet bereid zijn je te verplaatsen in anderen en je afvragen waarom jouw plan ook goed voor hen zou zijn', besluit hij.

'Woningen voor familieleden en mensen daarbuiten'

Het gaat om een noodmaatregel die als tijdelijke oplossing moet dienen. 'Denk aan maximaal tien jaar', legt Bordes uit. 'Nee, we verwachten niet dat het probleem rondom woningnood daarna van de baan is, maar hopen het hiermee wel tijdelijk te ondervangen.'

De drie lokale fracties wilden niet langer wachten op Den Haag. Daarom dienden zij een motie in. 'Er is een landelijke wetgeving in de maak, maar die is vertraagd. Als gemeente kunnen we daar niet op wachten', stelt Bordes. 'Veel jongeren vertrekken uit onze kernen en buurtschappen, omdat het aanbod op de woningmarkt krap of niet toereikend is. Dat willen we zoveel mogelijk voorkomen. Het verenigingsleven en de saamhorigheid komen hierdoor onder druk te staan.'

De partijen hebben al concept-beleidsregels opgesteld. Het plan waar de gemeente nu verder mee aan de slag gaat, wijkt af van de landelijke wetgeving die nog in de maak is.

'Commercieel tintje' voorkomen

'Die wetgeving zal het vergunningsvrij plaatsen van woningen voor eerstegraads familieleden mogelijk maken, maar wij willen die doelgroep juist verruimen', aldus Bordes. 'In Hof van Twente is het mogelijk woningen op eigen erf te plaatsen voor mensen buiten die kern. Wel moet er sprake zijn van een sociale relatie, omdat we willen voorkomen dat er een commercieel tintje aan wordt gegeven.'

Om die reden, en ook om verrommeling tegen te gaan, moet een vergunning worden aangevraagd. 'Het moet duidelijk zijn wie er komt te wonen en wat de insteek is. De regeling is bedoeld voor mensen die wachten op een kavel, geen huurwoning tot hun beschikking hebben en jongeren die geen woning kunnen vinden.'