Agrarisch natuur- en landschapsbeheer moet uitgroeien tot goed en structureel verdienmodel

BoerenNatuur bestaat tien jaar en dat werd onlangs groots gevierd. De vereniging hield ter ere van het jubileumjaar een BoerenNatuur Festival in het Overijsselse Deventer. Agrarisch ondernemers, collectieven, natuurverenigingen, vrijwilligers en anderen kwamen bij elkaar en konden deelnemen aan maar liefst 37 sessies over ecologie, landbouw, landschap en beleid.

‘We zijn trots op waar we nu staan, de doorontwikkeling die we maken en de potentie van onze collectieven op gebiedsniveau’, evalueert voorzitter en melkveehouder Marije Klever. Maar BoerenNatuur staat niet alleen stil bij het eigen jubileumjaar. Er is namelijk ook aandacht voor het tienjarig bestaan van Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb), waarvoor de vereniging in feite werd opgericht.

Al tien jaar lang creëren BoerenNatuur, deelnemende boeren en tuinders, agrarische collectieven, natuurverenigingen, nazorgers en anderen in het kader van het ANLb habitatten voor verschillende doelsoorten. Dit gebeurt met diverse beheermaatregelen, zoals uitgestelde maaidatum, de aanleg van plasdras, kruidenrijk grasland en ecologisch slootschonen. Naast (weide)vogels weten ook amfibieën, insecten en zoogdieren het boerenlandschap steeds beter te vinden.

Bekijk ook de video: BoerenNatuur Festival: ‘Natuur- en landschapsbeheer als onderdeel van de oplossing’

Het ANLb werd in 2016 in het leven geroepen, als opvolger van het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL). In datzelfde jaar werd BoerenNatuur opgericht. ‘Het optuigen van BoerenNatuur was eigenlijk een wild idee’, erkent Alex Datema, voorzitter van het eerste uur en nu directeur Food & Agri bij Rabobank Nederland. ‘Met het ANLb gingen we een nieuw tijdperk in.’

Voorheen sloten agrariërs een beheercontract af met de overheid, zonder ‘tussenschakel.’ Datema: ‘Maar de sector wilde zelf verantwoordelijk zijn voor agrarisch natuurbeheer en daar het eigenaarschap van hebben. Om dat zo goed mogelijk te borgen, werd de vereniging BoerenNatuur opgericht. Dat was een enorme wijziging.’

Veertig collectieven

Om de beheerpakketten op het boerenerf te krijgen en de kwaliteit van het beheer te waarborgen, werden door het hele land agrarische collectieven opgericht. Deze veertig collectieven zijn leden van BoerenNatuur, maar zelfstandige organisaties met een eigen bestuur en werkorganisatie. ‘De structuurwijziging was best een spannend traject’, weet Datema nog.

‘Daarvoor werd agrarisch natuurbeheer op het boerenerf weggezet door lokale agrarische natuurverenigingen’, vervolgt hij. ‘Er kwam dus ineens een schakel bij. De collectieven maken via de lokale verenigingen afspraken met deelnemers, zien erop toe dat het beheer goed wordt uitgevoerd en zijn verantwoordelijk voor de uitbetaling van de ANLb-gelden. Dat was een grote wijziging en het vraagt om een grote verantwoordelijkheid.’

Prominentere rol

Datema ziet dat agrarisch natuurbeheer in de afgelopen jaren een vlucht heeft genomen. ‘Het wordt een steeds groter en vaster onderdeel van de bedrijfsvoering en neemt een prominentere rol in.’ De cijfers liegen er dan ook niet om. Vorig jaar deden maar liefst dertienduizend deelnemers vrijwillig mee aan het ANLb-stelsel. In 2024 waren dat er twaalfduizend.

In samenwerking met de gelieerde partijen voerden de deelnemers in 2025 op ruim 132.000 hectare beheermaatregelen uit. En daar blijft het niet bij. Naast deze groei staan potentiële deelnemers, die eerder nog bij agrarische collectieven op de wachtlijsten stonden, klaar om hun steentje bij te dragen.

Met het vrijkomende budget voor agrarisch natuurbeheer, waarvoor het kabinet-Jetten voor dit jaar 200 miljoen euro heeft gereserveerd en daar vanaf 2027 jaarlijks 165 miljoen euro bij op doet, wordt het volgens Datema mogelijk om er een onderdeel in het bedrijfsplan van te maken. ‘Het geeft vertrouwen dat je als ondernemer via deze route je bedrijf kan verduurzamen en op die manier toe kan werken naar een toekomstbestendig bedrijfsmodel.’

Waarborgen van kwaliteit

Marije Klever, die in 2023 de voorzittershamer van Datema overnam, onderstreept dat. ‘Voor de continuering en het waarborgen van de kwaliteit van het beheer is het belangrijk dat agrarisch natuur- en landschapsbeheer een vast en goed verdienmodel wordt voor de boer.’

Lees ook: Profiel: Marije Klever op haar plek bij club die vooruit wil

Het moet volgens Klever concurrerend zijn ten opzichte van reguliere productie, met de mogelijkheid om langjarige contracten af te sluiten en extra bedrijfstoeslagen bij een groot aandeel beheer op bedrijfsniveau. ‘Daarmee kunnen we op gebiedsniveau meer samenhang creëren’, klinkt haar mening.

Ze is dan ook blij dat het kabinet het belang hiervan inziet en extra geld vrijmaakt. Klever: ‘Al zal dat nog steeds niet voldoende zijn om alle doelen te halen. Bovendien wordt het extra budget hoofdzakelijk in prioritaire gebieden weggezet, terwijl uitbreiding van het ANLb ook daarbuiten nodig is.’

Klever stelt dat de ontwikkelingen al best ver zijn, al is er tegelijkertijd ook nog een weg te gaan. ‘Kijk bijvoorbeeld naar de opgaves in Gruttogebieden. De vergoedingen voor de beheermaatregelen zijn nu toereikend voor maximaal 10 tot 15 procent beheer op bedrijfsniveau’, licht de voorzitter toe.

‘Als je de populatie wilt versterken en in het kader daarvan op een groot deel van je percelen, bijvoorbeeld 30 tot 40 procent, weidevogelbeheer moet uitvoeren, is een hogere vergoeding noodzakelijk’, vervolgt Klever. ‘Alleen dan is het financieel haalbaar en wordt agrarisch natuur- en landschapsbeheer goed inpasbaar in je bedrijf.’

Hoewel er op verschillende fronten nog winst valt te behalen, is Klever trots op waar BoerenNatuur nu staat. ‘We hebben al een mooie doorontwikkeling gemaakt en maken die nog steeds. Door de extra gelden krijgen agrarische collectieven de mogelijkheid om een professionaliseringsslag te maken, wat nodig is om de doelen in de gebieden te halen.’

Unieke rol

BoerenNatuur heeft in de afgelopen jaren laten zien dat zij een onmisbare schakel is. ‘De rol die wij vervullen is uniek’, stelt Klever. ‘We zijn niet alleen een platform dat samen met boeren en tuinders kijkt naar de opgaves die er liggen, maar we werken breder dan dat. We zijn betrokken bij gebiedsprocessen, werkgroepen, oefenen invloed uit op beleid dat wordt gemaakt en werken aan meerdere projecten.’

De vereniging begon als een uitvoeringspartij die verantwoordelijk was voor het neerleggen van beheerpakketten bij deelnemende agrariërs. Klever: ‘Nu geven we ook advies en denken we mee over de opgaven in het landelijk gebied, zoals de implementatie van de Natuurherstelverordening en waterkwaliteit.’

De voorzitter is wel realistisch en weet ook dat BoerenNatuur niet alles gaat oplossen. ‘Maar we kunnen wel een stuk van de uitvoering op ons nemen. Ik ben ervan overtuigd dat we, binnen onze kaders, stappen kunnen zetten in het uitbreiden van onze ‘groenblauwe diensten’ en zo toe kunnen werken naar een toekomstbestendige verbinding van landbouw en natuur.’

Dankzij de extra middelen die het kabinet vrijmaakt voor agrarisch natuurbeheer, kan BoerenNatuur Westergo een professionaliseringsslag gaan maken. Met het neerzetten en opschalen van een gedegen werkorganisatie, hoopt de Friese organisatie meer en zwaarder beheer weg te zetten.

BoerenNatuur Westergo is blij met de extra middelen voor agrarisch natuurbeheer, maar heeft nog niet de mankracht om het beheer snel en daadkrachtig weg te zetten. Daarom heeft het collectief, dat actief is in de gemeenten Súdwest-Fryslân, De Fryske Marren, De Waadhoeke en Leeuwarden, procesbegeleider Doede de Jong in de arm genomen.

Volgens De Jong is het vijfkoppige bestuur van BoerenNatuur Westergo niet alleen een bestuur dat bestuurt, maar ook een bestuur dat organisatorische taken op zich neemt en actief is in het veld. Zij worden bijgestaan door een aantal mensen in loondienst, zzp’ers en vrijwilligers.

‘Wil je de extra middelen in de komende jaren goed wegzetten in meer en zwaarder beheer in kansrijke gebieden en daarnaast actiever werken aan verschillende projecten ten behoeve van agrarisch natuurbeheer, dan is extra mankracht en een professionaliseringsslag noodzakelijk’, weet De Jong.

Bestuur op afstand

De Jong is gevraagd om daar een gedegen plan voor te maken, waarmee de werkorganisatie kan worden opgeschaald en het bestuur wat meer op ‘afstand’ komt te staan, zodat zij beter haar bestuurlijke rol kan gaan pakken.

De werkorganisatie bestaat nu uit vijf tot zes mensen, die in loondienst werken of op zzp-basis. De Jong: ‘Doel is dat we naar een verdubbeling gaan. Met het aanpassen van de organisatiestructuur, moet BoerenNatuur Westergo een op zichzelf staande organisatie worden.’

Die organisatie moet zich niet alleen richten op het wegzetten van agrarisch natuurbeheer, maar ook op kansrijke projecten in het eigen werkgebied. Het is dan ook de bedoeling dat er projectleiders en -medewerkers worden aangehaald.

Net als BoerenNatuur Westergo, willen Brabantse collectieven met het extra budget ook een professionaliseringsslag maken. ‘We hebben, in het belang van onze deelnemers, de intentie om te fuseren tot één BoerenNatuur Brabant’, zegt voorzitter Minette Straver-van de Wetering.

Waarom willen jullie fuseren?

‘BoerenNatuur Brabant West, Brabant Midden en Brabant Oost werken nu afzonderlijk van elkaar, maar we veronderstellen dat het in belang van onze deelnemers krachtiger is dat we de zaken gezamenlijk en gestructureerd kunnen oppakken en aanbieden.’

Wat bedoelt u daarmee?

‘Ieder collectief werkt aan eigen plannen. Zo hebben de collectieven een eigen monitorings- en schouwplan. Tegelijkertijd moeten we ons allen uitspreken over het natuurbeheerplan in provincie Noord-Brabant. Door de handen ineen te slaan, kunnen we als één groot collectief daadkrachtiger zijn.’

‘Je hebt elkaar nodig in het veld. Daarom willen we die verbinding met elkaar maken. Daarnaast vraagt het extra budget om een grote verantwoordelijkheid en een andere aanpak van het wegzetten en invullen van agrarisch natuurbeheer.’

Hoezo een andere aanpak?

‘Om kwalitatief goed beheer weg te zetten, moeten ook wij een professionaliseringsslag gaan maken. De bestuurders, die de collectieven hebben neergezet, zijn bouwers. Nu moeten wij dat gebouw verder inrichten en opschalen, zodat het houdbaar is richting de toekomst en de euro’s die binnen komen goed worden weggezet in het veld.’

Gaat agrarisch natuurbeheer een nog verdere vlucht nemen?

‘Agrarisch natuurbeheer wordt steeds meer je ‘license to produce’. Steeds vaker wordt de ondernemer gevraagd wat zijn of haar bijdrage is aan de natuur en het landschap. Het neemt een prominente rol in.’