Demonstratierecht of verkeersveiligheid? De worsteling met trekkers op de snelweg

Het dodelijke ongeval op de A59 bij het Noord-Brabantse Heesch, in de staart van een file die vermoedelijk was ontstaan door trekkers, heeft de discussie verder op scherp gezet. Minister David van Weel van Justitie en Veiligheid pleitte daarom vrijdag voor een landelijke aanpak. Volgens de minister schiet het huidige systeem tekort. Nu bepalen burgemeesters, politie en het OM lokaal hoe zij omgaan met landbouwvoertuigen op de snelweg. Omdat een colonne trekkers in korte tijd meerdere veiligheidsregio’s kan doorkruisen, ontstaan verschillen in regels en handhaving.

Van Weel ziet de eerder aangekondigde strafrechtelijke aanpak van het OM als een eerste stap naar meer landelijke afstemming. Die wens wordt gedeeld door regioburgemeesters. In Midden- en Oost-Nederland hebben burgemeesters, de politie en het OM afgesproken dat tegen landbouwvoertuigen op de snelweg wordt opgetreden.

Tegelijkertijd worstelt het OM met een juridisch spanningsveld. De wet is duidelijk: landbouwvoertuigen mogen niet op de snelweg rijden. Tegelijkertijd kent Nederland een sterk verankerd demonstratierecht. Dat verklaart waarom er in het verleden niet altijd werd opgetreden tegen boeren of klimaatactivisten die de snelweg gebruikten om hun actie kracht bij te zetten of sneller een actielocatie te bereiken.

Expliciet toestemming

Het OM heeft inmiddels verduidelijkt dat bestuurders van trekkers op snelwegen in beginsel strafrechtelijk worden aangepakt. Alleen wanneer een burgemeester expliciet toestemming geeft voor een demonstratie op de snelweg, kan daarvan worden afgeweken. Volgens justitie gaat het niet om nieuw beleid, maar om een verduidelijking van bestaande regels.

Daarmee verschuift de aandacht naar de politie, die de regels in de praktijk moet handhaven. Dat blijkt minder eenvoudig dan het op papier lijkt. De politie richt zich bij acties in eerste instantie op de-escalatie en beoordeelt per situatie welke aanpak het meest effectief is. Soms kan direct worden bekeurd of aangehouden, maar in andere gevallen is handhaving achteraf realistischer, bijvoorbeeld via kentekenregistratie.

Wie is verantwoordelijk?

Dat laatste kent zijn beperkingen. Zo kregen boeren die begin augustus met trekkers over de A31 in Friesland reden uiteindelijk geen bekeuring. Na onderzoek kon niet worden vastgesteld welke bestuurder verantwoordelijk was voor welk strafbaar feit.

De actievoerende boeren zelf vinden dat de overheid meer oog moet hebben voor de praktische werkelijkheid. In sommige gevallen is de snelweg volgens hen juist de veiligste route. Bestuurslid Jeroen van Maanen van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) stelde deze week tegenover de NOS dat grote colonnes trekkers onder politiebegeleiding minder risico opleveren dan een tocht door dorpen en steden, waar fietsers, voetgangers en complexe verkeerssituaties voor extra gevaar kunnen zorgen.

Het OM kijkt daar anders tegenaan. Volgens justitie zijn er voldoende alternatieven via provinciale wegen. Bovendien ligt de verantwoordelijkheid voor veilig demonstreren niet alleen bij de overheid, maar ook bij de actievoerders zelf.

Publieke opinie verdeeld

De publieke opinie laat zien hoe verdeeld Nederland over het onderwerp denkt. Uit onderzoek van het EenVandaag Opiniepanel onder ruim 19.000 deelnemers blijkt dat 64 procent sympathie heeft voor de redenen achter de boerenprotesten. Tegelijkertijd vindt 73 procent dat de overheid moet ingrijpen om trekkers van de snelweg te weren. Ook zegt 58 procent het onbegrijpelijk te vinden dat de politie dergelijke acties soms laat plaatsvinden terwijl ze wettelijk niet zijn toegestaan.

Daarmee wordt de kern van de discussie zichtbaar. Veel Nederlanders begrijpen de zorgen van boeren, maar vinden tegelijkertijd dat verkeersveiligheid en handhaving zwaarder moeten wegen wanneer acties op de snelweg plaatsvinden.

Voor het kabinet, het OM en de politie ligt precies daar de uitdaging: een evenwicht vinden tussen het beschermen van een fundamenteel recht en gevaarlijke situaties voorkomen. De oproep tot één landelijke lijn is vooral een erkenning dat de huidige praktijk te veel ruimte laat voor verschillen en onduidelijkheid.

Volg het laatste nieuws over de boerenprotesten op onze themapagina