Monitoring melkveebedrijven moet helpen bij strenge regels erfafspoeling

De druk op de agrarische sector om de waterkwaliteit te verbeteren neemt toe. Met de naderende deadline van de Kaderrichtlijn Water in 2027 en de strengere regels in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) staat de afspoeling van het boerenerf centraal.

Het Bal is op 1 januari 2026 gewijzigd en gaat in dit kader vooral over de opvang van perssappen en percolaatwater bij voeropslagen. Volgens Jan Broos van adviesbureau Broos Water is de belangrijkste regel van deze wetgeving dat vrijkomende vloeistoffen uit een voeropslag moeten worden opgevangen.

Dit geldt voor de perssappen die bij natte oogsten uit de kuil lekken, maar ook voor regenwater dat op de kuilplaat valt, in contact komt met voerresten of mest en daardoor vervuild raakt. ‘De wetgever geeft aan dat je vrijkomend vuil water moet kunnen opvangen. Het belangrijkste is dat je voorkomt dat regenwater op het boerenerf in contact kan komen met vervuilende stoffen’, legt Broos uit.

Percolaatwater

In het verleden lag de focus van boeren en toezichthouders vooral op perssappen: de zure en agressieve vloeistoffen die uit een verse kuil vrijkomen. Volgens de eigenaar van Broos Water is er echter nog een boosdoener waarover te weinig bekend is: percolaatwater.

‘Dit is regenwater dat op het verharde erf valt, daar in contact komt met van alles en nog wat en vervolgens rechtstreeks afstroomt naar het oppervlaktewater’, vervolgt Broos. ‘De impact van dit water op de sloot is vrij groot.’

Strikte opvangplicht

Om dit effect te neutraliseren, wordt in de wetgeving gekeken naar een strikte opvangplicht. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. ‘De wetgeving kan wel zeggen dat je het water moet opvangen, maar in de praktijk is dat een uitdaging’, licht Broos toe. 'Zeker in een bestaande erfsituatie die tien of vijftien jaar geleden met de beste bedoelingen is aangelegd, maar inmiddels is verzakt of niet meer van deze tijd is. Het erf is vaak niet voorzien van een opvangmogelijkheid.’

Hoewel er geavanceerde systemen bestaan met dubbele afvoerputten en sensoren, gelooft Broos ook in de kracht van 'goed boerenverstand' en hygiëne. ‘Ik denk dat we met het schoonmaken van het boerenerf al heel veel kunnen bereiken. Houd het erf goed schoon en ruim met regelmaat mest- en voerresten op. Als ze blijven liggen, rijd je eroverheen, komen ze in contact met water en stromen ze af’, zegt hij.

Broos adviseert agrarisch ondernemers om het zichzelf makkelijk te maken. ‘Heb je een kleine trekker over waar je de veegmachine achter kunt zetten? Moet je die elke keer aankoppelen, dan gebeurt het simpelweg minder vaak.’

Een methode om perssappen bij de bron aan te pakken, is het gebruik van een absorberende onderlaag van stro. Broos: ‘Stro is relatief goedkoop en vaak al aanwezig op het bedrijf. Je brengt zo de perssappen, wat eigenlijk voeding is, waar het hoort: bij de koeien.’

Hoewel dit extra kosten met zich meebrengt, is het volgens Broos een van de efficiëntste manieren om aan de regels te voldoen voor perssappen. Maar dit gaat niet op voor percolaatwater. ‘Alle maatregelen kosten geld, maar voor perssappen is dit een eenvoudige manier.’

Volgens voorzitter Jos Verstraten van de LTO-vakgroep Melkveehouderij zijn de regels helder, maar is er ook nog veel onduidelijk. ‘Erfafspoeling wordt vaak op basis van modellen berekend. Kan dat niet preciezer?’, vraagt hij zich af.

Kloof overbruggen

Een nieuwe grootschalige monitoring kan de kloof tussen wetgeving en praktijk overbruggen. Broos ziet in de sector een groeiende behoefte aan feiten. ‘Wat de waterschappen en de sector niet willen, is dezelfde discussie als nu bij stikstof gaande is, waarin wordt getwijfeld aan hoe iets wordt bepaald en gemeten.’

Onderzoek waarbij 25 melkveebedrijven worden gevolgd met sensoren in afvoerbuizen moet duidelijkheid scheppen. Er wordt gemeten op chemisch zuurstofverbruik (CZV), een graadmeter voor hoe vuil het water is. ‘Hoe hoger het CZV-gehalte, hoe meer zuurstof aan het water is onttrokken om het schoon te maken’, legt Broos uit. ‘Oftewel: hoe vuiler het water, hoe harder de bacteriën moeten werken en hoe meer zuurstof ze daarbij onttrekken.‘

Broos hoopt op een positieve verrassing ten opzichte van de metingen uit 2009. ‘Wij verwachten dat de cijfers door de jaren heen een stuk lager zijn, door alle maatregelen die boeren al hebben genomen. Bedrijven zijn moderner geworden, we hebben betere machines en het bewustzijn is enorm gegroeid.’

Droge kuilen

Verstraten vult aan: ‘Daarbij is het aantal bedrijven verminderd. Al zijn ze wel groter geworden, wat mogelijk effect heeft op de afspoeling. Verder was er vroeger sprake van perssappen. Nu worden de kuilen vaak zo droog ingekuild dat daarvan geen sprake meer is.‘

Toch blijft het spannend, vervolgt de vakgroepvoorzitter. ‘De andere kant van de medaille is natuurlijk ook mogelijk: dat het nog steeds niet goed genoeg is. Hoe dan ook: de sector heeft er baat bij dat de cijfers een keer goed boven tafel komen. Anders blijven we in de discussie hangen.’

Deelnemers gezocht voor monitoring afspoeling
LTO Nederland en de Nederlandse Melkveehouders Vakbond zijn op zoek naar melkveebedrijven die de erfemissie op boerenerven beter in kaart willen brengen. De huidige cijfers zijn gedateerd en dus nog maar beperkt betrouwbaar. Daarom werken de sector en de waterschappen samen om deze cijfers te verbeteren en te actualiseren.

Belangstellenden kunnen zich aanmelden bij projectleider Jan Broos van adviesbureau Broos Water in het Flevolandse Luttelgeest. In het kader van de monitoring gaat zijn voorkeur uit naar bedrijven die in de komende periode geen grote veranderingen op het erf doorvoeren en met één lozingspunt, vanaf het erf naar het oppervlaktewater.

Op de deelnemende melkveebedrijven wordt gedurende drie maanden een meetopstelling geplaatst bij het lozingspunt van het erf. Hier wordt continu gemeten met een sensor en bij een regenbui wordt een aantal monsters genomen. Gegevens worden anoniem verwerkt en voor deelname is er een vergoeding.