Focus op emissie verdringt vitale bodem

Dat het anders kan, blijkt uit het onderzoek 'Quickscan van mest en bodemkwaliteit' van het Louis Bolk Instituut (onderaan dit artikel te downloaden). Daarin is onderzoek gedaan naar het effect van de verschillende mest- en compostsoorten op de algehele bodemkwaliteit.

In de landbouw is de focus lange tijd gericht geweest op het beperken van emissies en het maximaliseren van directe opbrengsten. Maar voor een werkelijk duurzame bedrijfsvoering is een dieper inzicht in het effect van mest op de bodem noodzakelijk. Reden genoeg om dit te onderzoeken.

Mede uit het oogpunt van efficiëntie is drijfmest de standaard geworden in de Nederlandse praktijk, wijst het onderzoek uit. Maar een te eenzijdige focus op vloeibare meststoffen kan de vitaliteit van de bodem op de lange termijn aantasten. Want hoewel drijfmest de meest gebruikte meststof in Nederland is, biedt vaste mest specifieke voordelen voor de bodemstructuur en het bodemleven.

'Het voordeel van vaste mest is dat je de bodem opbouwt, terwijl het gewas nog steeds van nutriënten wordt voorzien. Daar zit een soort balans in. Het gaat uiteindelijk om een samenspel tussen structuur en voeding', stelt onderzoeker Chris Koopmans van het Louis Bolk Instituut.

Drijfmest is met meer dan 95 procent van het gebruik veruit de meest populaire meststof. Het beschikt over veel minerale stikstof, dat direct beschikbaar komt voor de gewasgroei. Vaste mest is vaak afkomstig uit stalsystemen met stro, of het is verkregen door mestscheiding. Het is een meststof met veel organische stof en mineralen, waarbij de stikstof vaak organisch is gebonden en het langzamer vrijkomt.

Vaste mest draagt bij aan een goede bodemstructuur en leidt tot een goede aggregaatstabiliteit, waardoor het water gemakkelijk kan uitspoelen. Ook draagt het bij aan een bodem die over voldoende draagkracht beschikt om zware machines te dragen.

De aggregaatstabiliteit bepaalt daarbij hoe goed de verschillende korrels bij elkaar blijven als er druk op komt of wanneer het hard regent. Bij een lage aggregaatstabiliteit wordt de bodem dichtgedrukt, waardoor het infiltratievermogen vermindert. Langdurig gebruik van drijfmest kan tot hogere verdichting leiden of tot dichtslaan van de bodem.

Wat vocht betreft is er nog een positieve eigenschap van vaste mest. Deze mest draagt bij aan een hoger waterhoudend vermogen van de bodem. Zeker in droge zomers zorgt dit voor extra voordeel voor de plant. 'Met name voor akkerbouwgewassen', benadrukt Koopmans. 'Op zandgronden haal je daar in ieder geval meer winst uit. Het houdt het vocht beter vast en daardoor heb je betere opbrengsten.'

De kracht van mest

Volgens Koopmans komt de kracht van vaste mest bij uitstek in akkerbouwgewassen naar voren. Bij grasland zorgt de graszode al voor de opbouw van organische stof. De plus voor akkerbouw komt ook tot uiting in het langetermijnonderzoek, weet Koopmans.

'In de akkerbouw hadden we tot 2020 de proef 'Mest als Kans' lopen, met een looptijd van twintig jaar. En dan zie je eigenlijk dat vaste mest er op de lange termijn het positiefst uitkomt, mede door het vasthouden van vocht in zowel een betere bodem als hogere opbrengsten', licht de onderzoeker toe.

Ook qua afbraaksnelheid en het vrijkomen van nutriënten zit er een groot verschil tussen drijfmest en vaste mest, blijkt uit het onderzoek. De stikstof in drijfmest en het mineralenconcentraat zijn van minerale oorsprong, waardoor ze snelwerkend zijn. Hierdoor kan het direct door de plant worden opgenomen.

Bij vaste mest is de stikstof grotendeels (6,2 tot 6,7 kilo per ton) organisch gebonden. Deze stikstof moet eerst door micro-organismen in de bodem worden omgezet naar minerale stikstof, voordat deze beschikbaar komt voor die bodem.

Stikstofleverend vermogen

Omdat de stikstof langzaam vrijkomt, wordt niet alles in het eerste jaar benut. In plaats daarvan bouwt het de stikstofvoorraad in de bodem op, waardoor in de jaren na de toediening nog steeds stikstof beschikbaar komt voor het gewas. Dit verhoogt het stikstofleverend vermogen van de bodem. 'Wat dat betreft is de combinatie van een snelwerkende meststof en vaste mest op bouwland een hele mooie', stelt de onderzoeker van het Louis Bolk Instituut.

Dit komt ook naar voren bij de werking richting het bodemleven. Snelwerkende stikstof uit drijfmest stimuleert vooral bacteriën. Terwijl vaste mest en compost juist schimmels en specialistische microben activeren. Koopmans: 'Dit laatste zorgt voor een meer geleidelijke nutriëntenstroom.'

Vaste mest ondergewaardeerd

Wordt vaste mest dan ondergewaardeerd? 'Ja', antwoordt Koopmans. 'Vooral als je kijkt naar de lange termijn en de onzichtbare winst die vaste mest biedt. Het is echter een illusie om te denken dat we zonder beleidswijzigingen terugkeren naar vaste mest. Juist omdat de huidige waardering van die vaste mest achterblijft bij die werkelijke waarde voor de bodem. Er wordt nu vooral gestuurd op snelle productie.'

De onderzoeker besluit: 'Het is ook maar de vraag waarvoor een ondernemer mest gebruikt. Als groeistof of bodemverbeteraar? Voor dat laatste is vaste mest de aangewezen oplossing. Maar dat kost ook geld. Toch betaalt zich dat op termijn vaak wel terug.'

Afzet van vaste mest is stabiel, wel duidelijke verschillen per sector

De markt voor vaste mest is momenteel stabiel, al zijn er duidelijke verschillen merkbaar tussen de diverse mestsoorten. Dat stelt Johan Mostert van Handels- en transportbedrijf Mostert & van de Weg. Hoewel de vraag naar sommige soorten vaste mest niet overhoudt, verwacht Mostert geen grote problemen voor de komende periode.

De markt voor vaste mest is volgens hem wezenlijk anders dan die voor drijfmest, vooral vanwege de nutritionele waarde. ‘Vaste mest wordt gewaardeerd om de mineralen en de organische stof. Zaken die essentieel zijn voor de bodemopbouw,’ licht Mostert toe.

Vooral pluimveemest blijft gewild; er is onder meer vraag vanuit de verwerkende industrie en export. Bij andere soorten vaste mest voor de binnenlandse markt ligt de situatie iets complexer. Mostert merkt op dat de afzet daarvan nu wat stroever verloopt, maar hij verwacht dat dit richting de zomer weer gemakkelijker gaat.