Succes agroforestry en voedselbos vraagt vakwerk en geduld

Sjef van Dongen is een van de pioniers op het gebied van agroforestry. Hij adviseert boeren over de inpassing daarvan op hun bedrijven. Voorlopig heeft hij vooral klanten in het midden en zuiden van het land. ‘Daar is het interessanter’, zegt hij. ‘In het noorden is het veel lastiger vanwege weidevogelbeheer en de grote uitgestrekte weilanden.’

Volgens de pionier is agroforestry maatwerk omdat een ondernemer die dit wil toepassen, afhankelijk is van de bodemsoort en de sector. ‘Melkvee is uitermate geschikt voor simpele systemen zoals notenbomen in combinatie met vruchtdragende struiken. In de akkerbouw is agroforestry nog niet echt spectaculair vanwege dure grond, mechanisatie en teeltrotatie.’

Wouter van Eck heeft een voedselbos in het Gelderse Groesbeek en zit in het bestuur van stichting Voedselbosbouw. Doel van de stichting is om boeren te ondersteunen die op een deel van het areaal een agrarisch voedselbossysteem willen ontwikkelen.

Grootschalig

‘Er bestaan veel soorten en maten voedselbossen. Er zijn kleine hobbymatige projecten van gemotiveerde burgers, maar voedselbossen kunnen ook als grootschalig en productiegericht landbouwsysteem worden ontworpen. Onze inzet is om hiermee landbouw en natuur te combineren’, vertelt Van Eck. ‘De stikstofdiscussie werkt verscheurend en zet deze twee tegenover elkaar. Maar een voedselbossysteem is bij uitstek geschikt om natuurherstel, biodiversiteit en voedselproductie weer samen te brengen’, vindt de ondernemer.

Volgens Van Eck heeft een voedselbos veel voordelen. ‘Elke boer merkt de gevolgen van klimaatverandering met hete en droge zomers. Oudere voedselbossen blijven groen en blijven produceren, zelfs zonder irrigatie’, licht hij toe. ‘Het mooie van een voedselbos is dat het zijn eigen bodemvruchtbaarheid opbouwt zonder bemesting en gewasbeschermingsmiddelen. Dat is goed voor het milieu en voor de portemonnee van de ondernemer’, benadrukt de ondernemer. ‘Wij denken dat voedselbossen een serieuze tak van sport met verdienmodel kan worden in de landbouw.’

Naast voedselbosprojecten van tientallen hectares in het Noord-Brabantse Schijndel en de Utrechtse Eemvallei zijn het vooral percelen van 4 tot 15 hectare waar dergelijke systemen wortelen. Van Eck: ‘We werken als stichting samen met veertig boeren in het hele land in projecten. We ondersteunen hen met het ontwerp en een plantenlijst inclusief cultivars, want het voedselbos moet wel passen bij het landschap, de bodem en het klimaat. De aanleg ligt bij de boer, dat geeft betrokkenheid.’

De begrippen agroforestry en voedselbos worden soms op één hoop gegooid. Toch is er een verschil, stelt Van Eck. ‘Agroforestry is een koepelbegrip en betekent landbouw met bomen. Het is altijd in combinatie met een primair landbouwbedrijf. Een voedselbos is een polycultuur met diverse soorten die op verschillende hoogten uitgroeien. En het staat op zichzelf, dus het is niet op bouw- of grasland.’

Geduld is een schone zaak

Eén ding hebben de twee systemen met elkaar gemeen: tijd. ‘Wie kiest voor agroforestry of een voedselbos, moet geduld hebben. De meeste boeren hebben de neiging om te hard te werken, maar je moet de bomen en struiken het werk laten doen. Het is een meerjarig systeem en het gaat om natuurlijke processen’, legt de ondernemer uit. ‘Het systeem heeft tijd nodig en de bomen moeten letterlijk aarden en groeien. Pas na een jaar of zes komt de productie op stoom’, vertelt Van Eck. ‘Je hebt in die tijd weinig uitgaven, maar ook geen productie.’

Boeren die een voedselbos of agroforestrysysteem aanleggen, moeten het voorlopig doen met subsidies uit de ecoregeling en de hectaretoeslag van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Groot manco is de afzet. Want waar moet je heen met de noten en vruchten die uiteindelijk geplukt of geraapt kunnen worden?

Nichemarkt

Van Dongen beaamt dat hier nog een wereld te winnen is. ‘De afzet kent veel open eindjes. Agroforestry is nog een nichemarkt, dus is de afzet ook nog klein. Nu moet je het vooral hebben van subsidies voor ecosysteemdiensten. Als je het alleen moet hebben van de opbrengsten van je product, dan is het een lastig verhaal.’ Boeren moeten dan ook snel veel meer hierover gaan nadenken en hun krachten bundelen, vindt Van Dongen. ‘Los van de commerciële kansen die het biedt, zal een boer met agroforestry zich daardoor veel meer ondernemer gaan voelen. Want je moet nadenken over logistiek, marketing en afzet.’

Hoe dan ook zal de afzet lokaal zijn. ‘Dus in de korte keten met levering aan restaurants of een lokale verwerker of cateringbedrijf’, geeft Van Eck wat voorbeelden. ‘Daarnaast liggen er kansen voor allianties met grotere afnemers. Zo is Dille & Kamille een van de partners van onze stichting. Zij willen verwerkte producten zoals walnotenolie, pruimenjam en kweepeergelei in hun assortiment opnemen. De volumes zijn nu nog te klein, maar de recepten zijn al in de maak.’ Voorlopig komen de noten en vijgen in de supermarkt nog steeds uit Turkije, China of Californië. Van Eck: ‘We moeten meer de eigen markt bedienen. Eigen noten eerst.’

Regelgeving

Een andere horde die moet worden genomen, is de regelgeving. Melkveehouder Ramona Schalkwijk uit het Utrechtse Montfoort kan daarover meepraten. Zij introduceerde vijf jaar geleden agroforestry op haar bedrijf. ‘Wij zitten in een veenweidegebied dat bestemd is als open gebied. Het was een uitdaging om een vergunning te krijgen. Want waar wil je ruimte voor weidevogels en voor welke vogels? We hebben daarop de vorm en ligging van de hagen aangepast waardoor ze goed in het landschap passen Met voldoende zichtlijnen om het open landschap niet te verstoren’, vertelt Schalkwijk. ‘Ik snap dat het voor gemeenten een lastige zoektocht is. Er ligt een ambitie met meer biodiversiteit, maar het is niet zo dat het vanuit regelgeving gemakkelijk wordt gemaakt’, vindt de melkveehouder.

Uit cijfers van het CBS van afgelopen voorjaar blijkt dat er in Nederland 350 hectare voedselbos op agrarische kavels staat. Het zegt veel over de stappen die deze nieuwe loten aan de landbouwboom in de afgelopen jaren hebben gemaakt. ‘Voor een systeem dat tien jaar geleden nog praktisch niet bestond, is dat best groot’, zegt Van Esch. ‘Agroforestry en voedelbossen staan niet meer in de kinderschoenen. Ze hebben al leren lopen en veel geleerd van gemaakte fouten. Een belangrijke les die we hebben geleerd: doe het niet overhaast, maar kundig.’

Sjef van Dongen timmert met zijn bedrijf Fruitzforlife al tien jaar aan de weg op het gebied van agroforestry. Hij denkt dat deze landbouwvorm flink gaat groeien.

Van Dongen is een bekend of misschien wel hét gezicht van agroforestry in Nederland. ‘Ik was door mijn baan bij Nutreco al bekend met de voedselketen en zag de manco’s van het transporteren van voedsel over de hele wereld. En dat terwijl je veel van die producten ook gewoon in Nederland kunt verbouwen. Mijn uitdaging was om als boer zelfvoorzienend te zijn in een gesloten en lokaal voedselsysteem.’

Vijftien jaar geleden plantte Van Dongen zijn eigen voedselbos in het Noord-Brabantse dorp Zeeland. En vijf jaar later ging hij zich bezighouden met professionele agroforestry. Met zijn bedrijf Fruitzforlife adviseert hij boeren over de verschillende mogelijkheden, maakt teeltplannen en levert het plantmateriaal.

‘Ik heb door veel vallen en opstaan een heleboel ervaring opgedaan’, stelt Van Dongen. ‘En de regelgeving is door de jaren heen flink veranderd. Ik verwacht dat ook nieuwe Europese regelgeving zeer gunstig gaat uitpakken voor agroforestry en voedselbossen.’

De vergoedingen van de ecoregeling en het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer gaan omhoog, en CO2-vastlegging neemt een vlucht. ‘In combinatie met de strengere opgaven en regelgeving zal dat veel meer boeren doen kiezen voor agroforestry’, aldus Van Dongen.

Sleutel tot succes

Los daarvan is het verdienmodel volgens de ondernemer de belangrijkste sleutel tot succes. ‘Wil agroforestry een oplossing zijn voor bijvoorbeeld de opwarming van de aarde, dan moet er productie vanaf komen. Het zal nooit zo efficiënt worden als een monocultuur, maar er zijn er echt mogelijkheden.’

Lees ook: Grote pilot over nut en noodzaak agroforestry in de praktijk

Wel moeten boeren zich volgens Van Dongen meer gaan bezighouden met commercie, ‘want de afzet is nog een open eind’. ‘Ze moeten gaan samenwerken, zodat er meer volume is en meer geld om mensen in te huren om de afzet te regelen.’

Ramona Schalkwijk in het Utrechtse Montfoort houdt 120 melkkoeien en bijbehorend jongvee op 73 hectare. Er staan notenbomen in combinatie met bessenstruiken in rijen op 1,5 hectare grasland. Onlangs is daar nog 600 meter aan voederhagen bijgekomen.

Vijf jaar geleden plantte Schalkwijk de eerste walnotenbomen en bessenstruiken. Twee jaar geleden kwamen daar voederhagen voor de koeien bij. Gemengde hagen met wilg, linde, beuk, meidoorn, veldesdoorn om precies te zijn. De voederhagen zijn volgens de Utrechtse ondernemer ‘echt een toevoeging voor het welzijn van de koeien’.

De voederhagen dienen meerdere doelen, geeft Schalkwijk aan. ‘De koeien vreten ervan, maar dat is nog geen procent van het totale rantsoen. In de blaadjes en twijgjes zitten mineralen en sporenelementen en die wil je ook in de winter kunnen voeren. Daarom zijn we bezig met een proef om de blaadjes en dunne takjes te drogen in een kruidendrogerij. We halen 25 kilo van 600 meter haag. Dat wordt meer naarmate ze langer staan.’

Hoewel de ondernemer ooit met agroforestry begon om de biodiversiteit op haar melkveebedrijf te vergroten, benadert ze het steeds professioneler en commerciëler.

Meerdere doelen

‘Een voederhaag moet meerdere doelen dienen. Het mes moet aan meerdere kanten snijden, anders gaat niemand het doen’, legt Schalkwijk uit. ‘Je moet het zelf ook recht kunnen rekenen. We zitten nu in een fase dat we de productie kunnen kwantificeren. Dat is belangrijk voor mensen die niet superidealistisch zijn. De melkprijs wordt anders ook veel te hoog als je aan alle eisen moet voldoen.’

Lees ook: Ramona Schalkwijk: 'Door dure adviseurs kan boer afhaken in transitie'

Voorlopig is agroforestry voor de Utrechtse melkveehouder vooral van nut voor het welzijn van de koeien. ‘Je gaat terug naar het natuurlijk gedrag en de bomen bieden een schaduwplek in de zomer’, licht Schalkwijk toe.