NCD-virus blijft hier altijd op de loer liggen

Newcastle Disease (NCD) staat ook wel bekend als pseudovogelpest. De verschijnselen van de pluimveeziekte lijken veel op die van vogelgriep, of zoals de oude naam luidt: vogelpest. Zonder vaccinatie kunnen beide virussen tot 100 procent sterfte veroorzaken.

De oorzaak van NCD zijn pathogene stammen van het avulavirus serotype 1 (of paramyxovirus). Dit kan bij veel vogelsoorten toeslaan, zoals bij duiven. Het duivenparamyxovirus kan overgaan op pluimvee en virulenter worden. Vorig jaar was er bijvoorbeeld nog een uitbraak bij hobbyduiven. Er worden dan beschermings- en bewakingszones ingesteld van 3 en 10 kilometer, waardoor ook nabijgelegen pluimveebedrijven op slot gaan tot zeker is dat ze niet zijn besmet.

Dat de verschijnselen van NCD en vogelgriep op elkaar lijken, blijkt wel uit een situatie in Tsjechië in 2025. Daar werd op basis van de verschijnselen gedacht aan vogelgriep, maar onderzoek toonde aan dat het om NCD ging. De uitbraken zijn nog altijd niet onder controle; alleen dit jaar zijn er al twintig uitbraken geweest op kleinschalige boerenbedrijven en bij hobbydierenhouders.

In Polen kampen hobbydierenhouders en pluimveebedrijven al sinds 2024 met de ziekte. Vorig jaar waren er 86 NCD-uitbraken bij Poolse pluimveehouders en 95 uitbraken bij kleinschalige houders. Voor dit jaar staat de teller op 27 uitbraken bij pluimveebedrijven en 33 bij andersoortige houders. Meestal betreft het vleeskuikens en kalkoenen, maar ook leghennen worden in Polen getroffen door NCD.

De uitbraken in het Oost-Europese land begonnen aan de grens met Wit-Rusland. Volgens senior onderzoeker pluimvee Sjaak de Wit van diergezondheidsdienst Royal GD is in Polen meestal sprake van verspreiding tussen bedrijven en hobbyhouders. In het begin werd er ook niet goed gevaccineerd. Inmiddels kent het land intensieve vaccinatieprogramma's.

Op vrijdag 20 februari 2026 werd een besmetting van NCD aangetroffen op een kalkoenenbedrijf in de Duitse deelstaat Brandenburg, vlak bij de grens met Polen. Later werd ook in de zuidoostelijke deelstaat Beieren op een legpluimveebedrijf een uitbraak geconstateerd. Inmiddels tellen de twee deelstaten gezamenlijk meer dan twintig uitbraken.

Op het kalkoenenbedrijf was vrij kort voor de uitbraak een Poolse vangploeg actief. 'Al is dat onvoldoende bewijs dat dit de oorzaak is van de besmetting', stelt De Wit. Wel heeft het Friedrich-Loeffler-Institut (FLI) aangetoond dat er een hoge genetische verwantschap is met het Poolse NCD-virus.

Connectie

Mogelijk is Polen ook de bron van de uitbraken in Beieren. Er is een connectie via de aankoop van eiertrays uit het Oost-Europese land. In een webinar vertelde FLI-wetenschapper Christian Grund echter dat deze besmetting ook wel uit Tsjechië kan komen. 'In ieder geval is de bron in Beieren anders dan die in Brandenburg.'

Om NCD-uitbraken te voorkomen, is zowel een goede bioveiligheid als een grondig vaccinatieprogramma noodzakelijk. Bij een hoge velddruk vergt dat meerdere vaccinaties. De eerste dosis krijgen de kuikens doorgaans op de broederij. Daarna is voor vleeskuikens een herhaling nodig tussen dag 14 en 21.

Leghennen en ouderdieren kunnen in de broederij een vectorvaccin krijgen, dat weerstand opwekt tegen Marek en NCD. Daarna krijgen de dieren in de opfok zowel levende als geïnactiveerde vaccins. Het is volgens De Wit wel de vraag of dit afdoende is.

Lokale bescherming

'In landen waar vaak NCD circuleert, krijgen hennen tijdens de legperiode levende vaccins om de lokale bescherming in de luchtwegen hoog te houden. Ook de vaccinatieschema's voor vleeskuikens zijn intensiever dan dat wat wij doen', stelt de onderzoeker van Royal GD.

Een goed vaccinatieschema voorkomt doorgaans dat hennen ziek worden als ze besmet raken met het NCD-veldvirus. Maar een volledige bescherming creëren tegen een virus dat 100 procent dodelijk kan zijn, blijft een grote opgave. Er kunnen in een groot koppel immers altijd dieren zitten die niet voldoende of geen vaccin hebben gekregen.

Gumboro-veldvirus

Ook kan een vroege infectie met het Gumboro-veldvirus de opbouw van weerstand hinderen. Het virus kan zich dan in deze dieren vermeerderen en zich binnen het koppel en naar andere koppels verspreiden. Bij de ontwikkeling van een vogelgriepvaccin geldt daarom de eis dat het vaccin niet alleen voorkomt dat dieren ziek worden, maar ook dat het de vermeerdering van het veldvirus flink beperkt. Dat moet verspreiding voorkomen.

Onderzoek in Nederland toont aan dat wanneer vaccinatie ervoor zorgt dat minstens 85 procent van de vleeskuikens een hoog antistoffengehalte heeft (HAR-titer hoger dan 3), er bescherming is tegen ziekte en verspreiding van het virus.

Naast vaccinatie blijft een goede bioveiligheid essentieel, stelt De Wit, net als zijn FLI-collega's. 'Alleen vaccineren is niet voldoende om besmetting en verspreiding van besmettelijke ziekten als NCD en vogelgriep te voorkomen. Pluimveehouders moeten hun contacten goed controleren, zowel direct met andere bedrijven als indirect via mens, materialen of transport.

Verschijnselen van NCD en vogelgriep komen sterk overeen

De verschijnselen van Newcastle Disease (NCD) en vogelgriep lijken sterk op elkaar. Verschijnselen die kunnen optreden bij de pluimveeziekte zijn:

• Een plotselinge stijging van de uitval, tot wel 100 procent

• Stilte in de stal; de dieren maken geen geluid meer

• De dieren zijn duidelijk lusteloos

• Een daling van de eierproductie

• Oedeem aan de kop

• Een blauwpaarse verkleuring (ook wel cyanose) aan de kam en de kop

• Ademnood

• Waterige, overmatige mestproductie

• Zenuwstoringen en/of verlammingen

De verschijnselen treden vaak niet tegelijkertijd op, maar los van elkaar. En bij pluimvee dat is gevaccineerd tegen NCD, kan het veldvirus binnenkomen zonder dat de dieren ziek worden en verschijnselen vertonen. Alleen een PCR-test kan met zekerheid duidelijk maken of het om NCD of vogelgriep gaat.