Zeeuwse akkerbouwers zelfvoorzienend geworden in zoet water

De familie Van den Hoek boert al vijf generaties op vruchtbare kleigrond. Coen en Marianne van den Hoek staan nu aan het roer en telen onder meer consumptie- en pootaardappelen, zaaiuien, suikerbieten, tarwe, graszaad, knolselderij en spinaziezaad. Hun bedrijfsvoering richt zich op bodemgezondheid, biodiversiteit en duurzame teeltmethoden.

Toch is de ligging van het akkerbouwbedrijf op Schouwen-Duiveland een uitdaging. Het eiland is omringd door zout water en geldt als een van de meest zoetwaterschaarse landbouwgebieden van Europa. 'Succesvol voedsel telen wordt hier steeds moeilijker', aldus Marianne van den Hoek-Huijbregts. 'We zijn afhankelijk van regen en beregenen is niet mogelijk. Jaarlijks valt er zo'n 800 millimeter neerslag, maar het overgrote deel stroomt onbenut naar zee.'

Juist in het groeiseizoen ontstaat vaak een tekort aan water voor de landbouw. De gevolgen van klimaatverandering en langere periodes van droogte raken de Zeeuwse boeren hard. 'In 2017 besloten we niet langer af te wachten en zelf te gaan pionieren. Niets doen was voor ons geen optie', vult Coen van den Hoek aan.

Kennis van buiten halen

De ondernemers besloten kennis van buiten naar hun erf te brengen. Samen met hydrologen, technische experts en bodemspecialisten gingen ze op zoek naar een oplossing. Met behulp van de FRESHEM-kaart van Zeeland uit 2018 konden ze de verdeling van zoet en zout grondwater in hun ondergrond tot tientallen meters diepte in beeld brengen.

Coen en Marianne van den Hoek ontdekten dat onder hun percelen op de kreekrug een natuurlijke zoetwaterlens aanwezig is. 'Ons eerste doel was om die lens toekomstbestendig te beheren, zodat we deze ook voor de volgende generaties behouden', vertelt Coen van den Hoek. In 2019 werden de eerste testdrains en putten aangelegd.

Marianne van den Hoek-Huijbregts haalt een fles water tevoorschijn: de eerste zoetwateroogst van dat jaar. 'Dit gewonnen water uit de aanwezige zoetwaterlens bleek direct een acceptabel zoutgehalte (EC) te hebben. Het is dus uitstekend bruikbaar voor onze gewassen', laat ze zien.

'Vervolgens ontdekten we dat er nog meer mogelijk was; het bleek technisch haalbaar om een geheel nieuwe eigen zoetwatervoorraad te creëren in een naastgelegen zandlaag onder klei. Zo blijft de bestaande lens behouden als noodvoorraad, terwijl daarnaast actief een tweede voorraad kan worden opgebouwd.'

Zoetwaterstrategie

Die ontdekking leidde tot Freshwater Focus: een geïntegreerde, circulaire zoetwaterstrategie. De kern is het ondergrondse ASR-systeem. Via drainage en ringleidingen op ongeveer 22 hectare landbouwgrond wordt regenwater opgevangen.

Dat water wordt op natuurlijke wijze gefilterd en gezuiverd met zand, actieve kool (sandwichfilter) en voorfilters. Daarna wordt het opgeslagen in een zandlaag op 16 tot 27 meter diepte, onder een afsluitende kleilaag. Het systeem is zo aangelegd dat het opvanggebied in de toekomst eenvoudig kan worden uitgebreid.

Met de techniek ontstaat in de ondergrond een nieuwe, veilige zoetwaterlens die het bedrijf vrijwel volledig voorziet van zoet water. De voorraad bedraagt jaarlijks 55.000 tot 77.000 kubieke meter en kan in droge perioden worden teruggepompt voor irrigatie en fertigatie. Het systeem werkt energiezuinig en circulair, dankzij zwaartekracht, zonne-energie en slimme buffering. Sensoren meten realtime en continu het zoutgehalte, de druk en de waterkwaliteit.

Het definitieve ontwerp werd in 2023 ontwikkeld en aangelegd in samenwerking met hydrologisch-technisch specialist Sourcetainable, aangevuld met de expertise van Heerschap Drainage. In oktober 2024 is het opgeleverd. Tot hun spijt konden Coen en Marianne van den Hoek in de winter van dat jaar nog geen water infiltreren. De vergunningprocedure bij waterschap Scheldestromen vroeg afstemming en geduld.

'Pas vlak voor de zomer van 2025 kregen we de benodigde vergunning', licht Marianne van den Hoek-Huijbregts toe. 'Hier speelde mee dat het waterschap voor het eerst kennismaakte met een waterbeheersysteem buiten de kreekrug.'

Deskundigheid gewenst

Om boereninnovaties sneller te kunnen beoordelen, is volgens Marianne van den Hoek-Huijbregts meer beleid en deskundigheid nodig bij vergunningverleners. Ondanks de wachttijd op hun vergunning kon het bedrijf het afgelopen seizoen overbruggen met water uit de bestaande zoetwaterbel.

Na twee jaar dripirrigatie ziet Coen van den Hoek duidelijk winst: 'We zien nu al hogere en kwalitatief betere uienopbrengsten. Ook merken we dat onze gewassen weerbaarder zijn, waardoor ons bedrijf veerkrachtiger is tegen droogte.' Dit jaar willen de akkerbouwers ook starten met fertigatie via het systeem, zodat water en voeding nog preciezer worden toegediend.

Tijdens de opening van het systeem benadrukte wethouder Kees Poortvliet namens Living Lab Schouwen-Duiveland het belang van agrariërs die zelf het initiatief nemen om klimaatuitdagingen op te pakken. 'De familie Van den Hoek is een voorbeeld van ondernemers die niet afwachten. Met dit systeem zetten ze een mijlpaal voor de toekomst van de landbouw op Schouwen-Duiveland en daarbuiten.'