Toneelstuk de Kas Kraakt: wat als je niet wil meegroeien met de rest?

Bouwen, bouwen, bouwen, veel kappen op een rij, de toekomst staat te dringen, dus heel veel glas erbij! Het zijn de jaren zestig van de vorige eeuw. De oudste tuinderszoon wil bouwen, hun 0,5 hectare glas uitbreiden, specialiseren in plaats van al die diversiteit in gewassen. Maar zijn vader Hans wil niet. Niet alleen maar tomaat in de kas. Geen 20 hectare erbij. Wat is dat toch, die hang naar groot? Hij gaat voor kwaliteit, voor schoonheid, voor diversiteit, voor betrouwbaarheid.

De zoon van Hans wil verder met het bedrijf, niet achterblijven bij de rest. De kosten lopen op. Personeel wordt te duur. De veiling betaalt niet meer voor kwaliteit. Het bedrijf moet moderniseren.

Maar vader Hans houdt vast aan zijn idealen: diversiteit is goed voor de bodem, risico’s worden verspreid over gewassen. En alleen maar tomaat: dat is toch saai? Moeders staat tussen twee hete vuren. Uiteindelijk kiest de zoon ervoor te gaan studeren en verlaat hij het bedrijf. De tuinder krijgt een hartaanval en overlijdt.

Schrijver Gert Jan Jansen heeft het toneelstuk gebaseerd op zijn eigen familiegeschiedenis. ‘Ik ben opgegroeid in dit gezin. Voor de oorlog hadden we 0,5 hectare onder glas. Dat was groot voor die tijd. Maar na de oorlog, in de jaren zestig en zeventig, wilde mijn vader niet mee in de schaalvergroting. Hij was op alles tegen wat modern was. Hij heeft zelfs expres zijn rijbewijs laten verlopen, zodat hij niet meer auto hoefde te rijden. Al die moderniteit vond hij onzin.’

Toen iemand Jansen vroeg: 'Waarom maak je er geen toneelstuk van?', heeft de creatieve tuinder dat opgepakt. Naast de teksten schreef hij zelf de vier liedjes voor het stuk. Door de combinatie van dialogen, liedjes en foto’s en filmpjes die op het doek achter het podium worden getoond, is het een levendig verhaal geworden, wat ook nu in deze tijd nog heel herkenbaar is. De première vond plaats op de plek waar zijn vader vroeger zijn tuin had.

Maar waarom maakte zijn vader die keuzes? Waarom hield hij zo vast aan zijn idealen? Het bedrijf ging eraan onderdoor, evenals het gezin en uiteindelijk hijzelf ook. ‘Dat is de vraag die voor mij onbeantwoord is gebleven’, zegt Jansen. ‘Mijn vader had een mooi bedrijf. Een zoon die geweldig was opgeleid, die de wereld had gezien en verder wilde met het bedrijf. Mijn vader had alleen maar ‘ja’ hoeven te zeggen. Maar hij deed het niet.’

Toch kijkt de auteur van het stuk niet met wrok terug. Zeker niet. ‘Mijn vader was zijn tijd gewoonweg te ver vooruit. Hij had toen al een ecologisch besef, maar dat vond geen weerklank. Hij had geen medestanders. Het was meegaan met de schaalvergroting, of je lag eruit.’

Jansen senior koos, onbewust misschien, voor dat laatste, stelt zijn zoon. ‘Terwijl er nu de ‘Nieuwe Landbouw’ is, zoals ik het noem. Dat gaat over kleinschaligheid, over diversiteit, over solidariteit, over het delen van verantwoordelijkheid, over burgerparticipatie.’

Hij heeft zelf een biologisch bedrijf opgebouwd in Twello. ‘Dat heb ik met gelijkgestemden gedaan, zowel met mensen uit de sector als met burgers. Mijn theaterstuk is een ode aan alle mensen die tegen de stroom in roeien, aan mensen die het anders willen doen.’

Natuur en economie samenbrengen

Henk Klein Velderman is een van die mensen die een andere weg koos. Na afloop van het toneelstuk neemt hij plaats op het podium om te vertellen hoe hij natuur en economie samenbrengt op zijn akkerbouwbedrijf. Hij pacht gronden van Stichting IJssellandschap in Steenenkamer, een buurtschap in de gemeente Voorst, waar hij onderdeel is van het Koploperproject.

Dit jaar heeft Klein Velderman voor het eerst suikerbieten geteeld zonder insecticiden en fungiciden. Dat ging niet zonder slag of stoot, maar het is een volgende stap naar ‘chemie-arm’, wat uiteindelijk ‘chemievrij’ moet worden. ‘Het toneelstuk vond ik confronterend’, vertelt hij achteraf. ‘Het is heel herkenbaar. Zo ging het bij ons thuis ook. Ik heb het allemaal zien gebeuren.’

De akkerbouwer merkt zelf ook dat het niet eenvoudig is om het anders te doen dan anderen. ‘Het is een pionierstocht. We leven met de IJssel en ons reilen en zeilen wordt door de natuur bepaald. Daar probeer ik van te profiteren, maar dat is lastig. De keten en de overheid werken niet mee.’

Financiële druk

Klein Velderman herkent de financiële druk. ‘Dat komt in het theaterstuk perfect naar voren. Maar zonder strijd geen overwinning, zeg ik altijd. Ik doe waar ik een goed gevoel bij heb in plaats van wat adviseurs mij aanraden te doen.’

Hoewel tuinder Hans in het toneelstuk indertijd alleen in zijn idealen stond, voelt Klein Velderman zich intussen omringd door gelijkgestemden. ‘We hebben de stichting achter ons staan, en binnen Steenenkamer werken we met vier boeren samen. Wanneer je dan ’s avonds alle vier nog op het land bezig bent, en je ziet de lichtjes van elkaars trekkers, dan schept dat verbondenheid. Dan denk ik: ja, we zitten op de goede weg.’

Jansen is verrast hoeveel animo er is voor de voorstellingen. ‘Het is blijkbaar een thematiek die voor velen heel herkenbaar is. Mensen zijn op zoek naar zingeving. Jonge mensen vragen zich af: wat moet ik met het leven? Ik geef nog wel eens les aan de Wageningen Universiteit. Kozen studenten eerder voor bedrijfseconomie en andere ‘harde’ wetenschappen, deze generatie Z gaat voor haar idealen. Dat vind ik prachtig om te zien. Dat vind ik hoopvol.’

Voorstelling zet boeren en burgers aan tot discussie
De muzikale toneelvoorstelling De Kras Kraakt is bedacht door Gert Jan Jansen. Na zijn vertrek bij Hof van Twello in 2021 legde hij zich toe op een beschrijving van de geschiedenis van zijn familie, al drie generaties een tuindersgezin op de Ziele in Twello. Hij wilde niet alleen maar beschrijven, maar ook verklaren: waarom werden bepaalde keuzes gemaakt, onder welke invloeden stond men?

De voorstelling vertelt het verhaal van een tuindersfamilie in de jaren zestig, een periode waarin de landbouw ingrijpend veranderde. De familie raakt intern verdeeld en belandt in een discussie over de toekomst van het bedrijf. Hoe hoog is de prijs die je betaalt als je trouw blijft aan je waarden? Hun twijfels en overtuigingen blijken, nu de landbouw opnieuw in een grote transitie zit, verrassend actueel. Ze zijn herkenbaar voor veel andere economische bedrijfssectoren waar waarden en verandering met elkaar botsen.

De maatschappelijke inbedding vindt zijn weg ook na de voorstelling: een boer of tuinder neemt plaats op het podium en vertelt over hoe hij of zij haar of zijn eigen weg zocht en vond en zich wist te bevrijden van de dwingende tredmolen van schaalvergroting en kapitaalsintensieve bedrijfsvoering.

Daarna wordt met de zaal het gesprek aangegaan. Wat zijn jouw idealen? Kan het wel? Waarom en hoe? Kunnen we wat voor elkaar betekenen? Zijn er andere mogelijkheden? En dat hoeft dan al lang niet meer alleen over landbouw te gaan. Overal in de samenleving zijn er dit soort kiemen van verandering zichtbaar, die worden samen opgezocht. Meer informatie over de voorstelling is te vinden op dekaskraakt.nl.