Juridische strijd laat boeren in onzekerheid

De boeren meldden zich in 2021 aan voor het landelijke legalisatieprogramma voor PAS-melders. Maar een vergunning kwam er niet. Daarom stapten zij naar de rechter. Met succes, dachten zij. De rechter gaf hen op 30 juni gelijk. Overijssel moest binnen twaalf weken een besluit nemen over hun aanvragen. Maar de provincie ging in hoger beroep. Ze vroeg de Raad van State om de uitspraak tijdelijk stil te leggen.

Op 11 september werd het hoger beroep gegrond verklaard. Dat betekent dat de uitspraak van de rechtbank voorlopig is geschorst. De Raad van State twijfelt of de aanmeldingen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland wel echte vergunningaanvragen waren. Voor de vier boeren betekent dit opnieuw onzekerheid. Het liefst zetten ze stappen om hun bedrijf toekomstbestendig te maken, maar zolang de vergunningen uitblijven, kan dat niet. Bedrijfsovername ligt bij een van hen zelfs letterlijk stil.

De boeren praten zelf niet met de media, op advies van hun advocaten. Jan Cees Vogelaar (op de foto), voorzitter van belangenorganisatie Stikstofclaim, staat de boeren bij en doet het woord. Hij benadrukt dat de vier boeren hun dossiers op orde hebben. Ze willen graag verder met hun bedrijf, maar lopen vast, doordat een vergunning uitblijft.

Aanmelding bij rijksdienst

De zaak draait om de vraag wat de aanmelding bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland juridisch betekent. Na de PAS-uitspraak van de Raad van State in 2019 stelde de overheid een legalisatieprogramma op om bedrijven te helpen. Ondernemers konden zich aanmelden bij de rijksdienst en gegevens over hun bedrijf aanleveren. Het doel: onderzoeken hoe zij alsnog een vergunning konden krijgen.

Volgens Vogelaar hebben zich ongeveer 2.800 bedrijven aangemeld. Van ongeveer 1.800 is het dossier goed genoeg bevonden. ‘Een deel van de bedrijven viel later af, bijvoorbeeld doordat zij meededen aan een opkoopregeling of het bedrijf werd overgenomen’, vertelt hij.

De rechter noemt verschillende redenen om te twijfelen aan de uitleg van de rechtbank. Zo waren de formulieren niet het verplichte aanvraagformulier voor een natuurvergunning. Daarnaast waren ze ingediend bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en niet bij de provincie, die over de vergunning moet beslissen. Verder stond bovenaan het formulier: ‘Gegevens doorgeven PAS-melding'.

Daarom vraagt de rechter zich af of de boeren met hun aanmelding wel echt een vergunning wilden aanvragen. En dat is belangrijk. Als de aanmeldingen geen vergunningaanvragen zijn, kan de provincie niet zomaar worden verplicht om daarover binnen twaalf weken te beslissen. De rechtbank en de Raad van State kijken dus anders naar dezelfde aanmelding.

Uitspraak geschorst

De voorzieningenrechter heeft de uitspraak voorlopig geschorst. De rechter benadrukt dat het oordeel niet bindend is voor de latere behandeling van het hoger beroep. In die bodemprocedure wordt de zaak verder onderzocht. Tot die tijd – dit kan maanden duren – kunnen de boeren de uitspraak van de rechtbank niet gebruiken om de provincie tot een besluit binnen twaalf weken te dwingen.

De onzekerheid heeft volgens Vogelaar grote gevolgen voor de bedrijven. ‘Een boer die wil investeren in bijvoorbeeld melkrobots kan problemen krijgen met de bank zolang een vergunning ontbreekt. Ook de overname van een bedrijf kan daardoor vastlopen. De gevolgen raken niet alleen de ondernemer, maar ook het gezin achter het bedrijf en de opvolgers. Er is geen bedrijf te vinden dat zeven jaar stilstaat en ondertussen goed draait. Dat bestaat niet.’

Bovendien zijn de kosten van de rechtszaken hoog. Vogelaar schat dat de procedure vele tienduizenden euro’s kost. Daar kunnen nog kosten bijkomen als de zaak verdergaat. Stikstofclaim betaalt de advocaatkosten van de boeren.

Andere boeren kijken mee

De zaak van de Overijsselse boeren kan ook gevolgen hebben voor andere PAS-melders. Worden de aanmeldingen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland als vergunningaanvragen gezien, dan kan dat ook van belang zijn voor boeren die zich op dezelfde manier hebben aangemeld. ‘Het is goed om dit in Overijssel te doen, want daar zitten relatief veel PAS-melders. Je wilt goede voorbeelden hebben’, aldus Vogelaar.

Lees ook: Overijssel gaat ammoniakreductie van PAS-melders meten

Waar voor Vogelaar vooral de schoen wringt, is de verdeling van stikstofruimte door provincies. Volgens hem krijgen ook andere projecten vergunningen, terwijl PAS-melders nog wachten op legalisatie. ‘Wij hebben informatie opgevraagd over de stikstofruimte die sinds 2019 aan agrarische en niet-agrarische projecten is toegekend. Maar Overijssel houdt dat niet bij. Bizar.’

Voor de vier PAS-melders draait het voorlopig om één belangrijke vraag: waren hun aanmeldingen uit 2021 al vergunningaanvragen waarover de provincie had moeten beslissen? Of waren het alleen aanmeldingen voor een programma dat moest helpen bij legalisatie? Het antwoord zal bepalen welke juridische stappen de boeren kunnen zetten. Gelden de aanmeldingen niet als vergunningaanvragen, dan vreest Vogelaar dat zij vooral afhankelijk blijven van het landelijke legalisatiebeleid. ‘Het is dan nog maar de vraag of en wanneer zij duidelijkheid krijgen.’

Overijssel ziet risico's bij aanvragen door PAS-melders
Overijssel vindt dat de aanmeldingen van de vier PAS-melders uit 2021 geen formele vergunningaanvragen zijn. De boeren meldden zich via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland aan voor het legalisatieprogramma. Volgens gedeputeerde Gert Harm ten Bolscher (SGP) was dit formulier bedoeld om gegevens aan te leveren, niet om een natuurvergunning aan te vragen. Ook wijst de provincie erop dat de formulieren bij de rijksdienst zijn ingediend en niet bij Gedeputeerde Staten, het bevoegde gezag voor natuurvergunningen.

De Raad van State twijfelt of de aanmeldingen als vergunningaanvragen gelden. De rechtbank Overijssel oordeelde eerder anders. De provincie ging in hoger beroep, omdat zij vreest dat de boeren slechter af zijn als hun aanmeldingen als vergunningaanvragen worden behandeld. ‘Als wij de aanmeldingen nu als vergunningaanvragen moeten behandelen, verwachten wij dat ze moeten worden geweigerd’, aldus Ten Bolscher. Volgens hem is er onvoldoende stikstofruimte om de benodigde vergunningen te verlenen.

Een afwijzing kan ook gevolgen hebben voor de mogelijkheid om alsnog deel te nemen aan het legalisatieprogramma. Opnieuw aanmelden is nu niet mogelijk. De Raad van State heeft de uitspraak van de rechtbank daarom voorlopig geschorst, in afwachting van de behandeling van de hoofdzaak. Wanneer de vier boeren duidelijkheid krijgen, durft Ten Bolscher niet te zeggen. ‘Wij willen nog steeds dat PAS-melders worden gelegaliseerd.’ Voor een structurele oplossing is volgens hem ook het Rijk nodig, evenals voldoende stikstofruimte.