Klimaat van grotere invloed op Nederlandse landbouw dan El Niño

Dit jaar is er sprake van een ‘super El Niño’, zoals die eerder voorkwam in 2023-2024 en 2015-2016. Wetenschappers kunnen de komst daarvan en de invloed op het klimaat op het zuidelijk halfrond inmiddels lang van tevoren voorspellen. Voor de weersverwachting in Noordwest-Europa is dat een stuk lastiger.

‘De wetenschappelijke consensus is dat El Niño hier normaal gesproken geen invloed heeft’, zegt klimaatonderzoeker Fulco Ludwig van Wageningen University & Research. ‘Het weer hier wordt voornamelijk bepaald door de windrichting en de temperatuur van het oceaanwater.’

Klimaatexpert Peter Siegmund van het KNMI deelt die mening. ‘De wereld als geheel wordt wel warmer van een El Niño. Ik denk dat dit redelijkerwijs ook voor Nederland geldt, maar dan praat je over 0,1 tot 0,2 graden. Voor de wereld is dat gemiddeld heel veel, maar voor Nederland weinig. Het weer van jaar op jaar en waar de wind vandaan komt, zorgen voor veel grotere variaties in de temperatuur hier.’

Koud voorjaar 2016

Op de Super El Niño van 2015 volgde hier en in andere Noordwest-Europese landen in 2016 een koud en zeer nat voorjaar. In Nederland ondervond onder meer de aardappelteelt daar hinder van. 2016 was ook het jaar dat Someren en omgeving werd getroffen door een hevige hagelstorm die voor veel schade zorgde bij boeren en tuinders.

In de media werden die weersomstandigheden vaak gekoppeld aan de El Niño een jaar eerder. Dat beeld klopt niet, zegt Ludwig. ‘Over de hele wereld wordt het warmer en natter door klimaatverandering. En hevige buien nemen toe. Maar de relatie met El Niño in ons deel van de wereld is zwak. Wel kan het de gevolgen van klimaatverandering versterken, doordat het in zo’n jaar nog wat warmer is.’

Het KNMI liet een eerder gelegd verband tussen een koud voorjaar hier en een ‘super El Niño’ later weer los. ‘We hebben natuurlijk maar een reeks van honderd jaar bekeken en El Niño bestaat al miljoenen jaren, maar de effecten in Europa zijn gewoon klein’, stelt Siegmund.

Klimaatverandering

Zo’n uitschieter als in het voorjaar van 2016 kan volgens klimaatonderzoeker Ludwig vaker voorkomen. Maar dat komt door klimaatverandering en niet door El Niño, benadrukt hij. ‘Kort van tevoren zijn uitschieters wel te voorspellen, maar niet waar ze precies plaatsvinden.’ Volgens hem is er voor boeren geen noodzaak om in de teeltplannen voor volgend jaar rekening te houden met zulke uitschieters. ‘Alleen op basis van een El Niño-jaar zou ik dat niet doen.’

‘Klimaatverandering drukt al met al een grotere stempel op de Nederlandse land- en tuinbouw, dan een heel sterke El Niño’, zegt Ludwig. Door klimaatverandering wordt het weer onvoorspelbaarder. Voor vier weken is een weersvoorspelling tegenwoordig vrij nauwkeurig te maken. ‘Over El Niño maak ik me wat dat betreft geen zorgen’, zegt hij. ‘Wel kan de invloed op de wereldvoedselmarkten groot zijn als bijvoorbeeld de tarweoogst in Australië mislukt.’

Kansen en bedreigingen

Onderzoekers van WUR hebben onlangs de kansen en bedreigingen voor de Nederlandse agrarische sector door verschuivende klimaatzones in Europa op een rij gezet. Zij hebben onderzocht hoe die zones de concurrentiepositie van de Nederlandse land- en tuinbouw beïnvloeden. De studie concludeert dat Nederland op langere termijn deels kan profiteren van klimaatverandering, maar tegelijkertijd geconfronteerd wordt met grote risico’s.

In het zuiden van Europa nemen hitte, droogte en watertekorten toe. Hierdoor verschuiven geschikte teeltgebieden voor sommige gewassen richting Noord-Europa. Voor producten als aardappelen, uien, suikerbieten en mogelijk nieuwe gewassen kan Nederland concurrerender worden. Toch waarschuwen de onderzoekers dat dit voordeel niet automatisch optreedt.

De gevolgen van klimaatverandering – die in Nederland waarschijnlijk minder ernstig zijn dan in veel andere delen van Europa – zullen toch een aanzienlijke druk uitoefenen op het Nederlandse landbouwsysteem. Bodemdegradatie, verzilting, hitte- en droogtestress op zandgronden, een verhoogde druk van plagen en ziekten door zachtere winters, en verstoringen van zaai- en oogstwerkzaamheden door variabele neerslagpatronen vormen stuk voor stuk toenemende risico's.

Klimaatadaptatie

Voor Noordwest-Europa luidt de hoofdboodschap van het onderzoek dan ook dat de regio waarschijnlijk belangrijker wordt voor de Europese voedselproductie. Tegelijkertijd vereist dat forse investeringen in innovatie, waterbeheer, kennisontwikkeling en klimaatadaptatie. Zonder dergelijke maatregelen dreigen ook Nederlandse bedrijven concurrentiekracht te verliezen.

Uit het onderzoek blijkt verder dat klimaatverandering nog onvoldoende wordt meegenomen in de langetermijnplanning voor de Nederlandse land- en tuinbouw. ??Hoewel er in het beleid steeds meer aandacht is voor duurzaamheid en circulariteit, blijft de strategische integratie van toekomstige klimaatvariabiliteit – en dan met name de risico's van extreem weer – in ruimtelijke ordening, investeringen in infrastructuur en het landbouw- en voedselbeleid gefragmenteerd, zo schrijven de onderzoekers.

Nederlandse beleidsmakers moeten er volgens hen met spoed voor zorgen dat klimaatadaptatie wordt verankerd in de beleidskaders. Dit is belangrijk gezien de rol van Nederland als voedselleverancier binnen de Europese Unie; de unie wil immers haar afhankelijkheid van import uit derde landen verkleinen, mede als reactie op geopolitieke spanningen en klimaatverandering.

Sterke en zwakke punten

De Nederlandse agrarische sector beschikt volgens de onderzoekers ook over een aantal sterke punten die Nederland in die veranderende omstandigheden kunnen helpen. Het gaat daarbij onder meer om een technologische voorsprong in precisielandbouw en glastuinbouw, een geavanceerde infrastructuur en een sterke integratie in de Europese markt.

Tegelijkertijd wijzen de onderzoekers in het rapport op zwakheden, waaronder de kwetsbaarheid voor extreem weer, een grote afhankelijkheid van de wereldhandel en het risico om vast te blijven zitten aan bestaande werkwijzen. Kansen liggen in de geschiktheid voor nieuwe gewassen, de groeiende vraag naar duurzaam voedsel en de opkomende markten voor koolstofkredieten. Bedreigingen zijn onder meer waterschaarste, nieuwe regeldruk en marktvolatiliteit.

Om met deze complexiteit om te gaan, stelt het rapport vier strategische aanpassingsroutes voor de Nederlandse landbouw voor. Ten eerste pleiten de Wageningse wetenschappers voor versterking van een klimaatbestendige voedselvoorziening. Hiermee bedoelen zij het benutten van de internationale bedrijfs- en distributienetwerken van Nederland om als stabiliserende factor op de Europese voedselmarkt te fungeren tijdens tekorten die door het klimaat worden veroorzaakt.

Binnen Nederland is het van belang dat een hoogwaardige en betrouwbare agrarische productie behouden blijft. Bij die voedselproductieprocessen worden efficiënte en duurzame landbouwpraktijken gebruikt. Daarbij wordt continu ingespeeld op de afnemende beschikbaarheid van grond en de strikte milieunormen.

Verder stellen de onderzoekers voor om te investeren in geavanceerde glastuinbouwsystemen om klimaatgerelateerde uitdagingen het hoofd te bieden. Tot slot zien zij ook ruimte voor de opschaling van de productie van hoogwaardige gewassen via peulvruchten. Hiermee kan worden voldaan aan een toenemende consumentenvraag naar plantaardige eiwitten. Tegelijkertijd zijn deze gewassen relatief klimaatbestendig en bieden ze voordelen voor de bodemgezondheid.

Zwakke moesson

Waar de invloed van El Niño op de landbouw in Europa vrijwel geen rol speelt (zeker ten opzichte van klimaatverandering), is dat elders ter wereld anders. Wereldwijd lopen de effecten van het weerfenomeen op de landbouw sterk uiteen, zegt KNMI-expert Siegmund. ‘Gebieden die er het meeste van gaan merken zijn Indonesië, waar het een stuk droger is, en India, waar het ook droger en warmer is doordat de moesson zwakker wordt. In Afrika hangt het echt af van waar je kijkt.’

In andere delen van de wereld neemt de neerslag juist toe, geeft Siegmund aan. ‘Het zuiden van de Verenigde Staten krijgt veel meer regen. Hetzelfde geldt voor Alaska en Canada. Maar daar wordt het warmer bij een El Niño, wat waarschijnlijk gunstig is voor de gewasopbrengst.’

Meerdere seizoenen

Op sommige plekken blijven de gevolgen niet beperkt tot een seizoen ‘super El Niño’, met extreme droogte of hevige regenval. Analyses door experts van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) laten zien dat de effecten meerdere seizoenen kunnen duren.

De FAO stelt in een analyse dat de schade door El Niño verder gaat dan een seizoen van mislukte oogsten, dood vee, overstroomde velden en verloren inkomsten. Een mislukt oogstseizoen kan de bodemkwaliteit aantasten, de zaadvoorraden uitputten, de veestapel verkleinen en de schuldenlast verhogen. Deze problemen komen nu bovenop de hoge kosten die boeren ook in ontwikkelingslanden moeten maken voor kunstmest en energie, door de perikelen in het Midden-Oosten.

Een nieuwe crisis kan zich het volgende seizoen al voordoen, zoals in 2019. Toen zorgden ongewoon zware regenval en overstromingen op het Arabische schiereiland voor ideale omstandigheden voor de voortplanting van woestijnsprinkhanen. De populaties vermenigvuldigden zich snel en zwermen insecten staken de Rode Zee over naar Oost-Afrika. Daar werden gewassen en weidegronden volledig kaalgevreten in gebieden die nog herstellende waren van de door El Niño veroorzaakte droogte. Meer dan de helft van de oogst ging verloren.

Een strook ongewoon warm water in de evenaarszone van de Stille Oceaan lijkt ver weg van de landbouwgebieden. Maar El Niño heeft het vermogen om weersschokken wereldwijd te verspreiden.

Landbouwanalisten van Rabobank hebben de effecten op een rij gezet. Het fenomeen laat volgens hen zijn sporen na op de visserij en heeft in het komende jaar waarschijnlijk invloed op de markt voor cacao, koffie, palmolie, suiker en granen.

De impact op de landbouw is ongelijk verdeeld. Australië, Zuidoost-Azië en delen van West-Afrika lopen verhoogde kans op extreme droogte, terwijl grote delen van Argentinië mogelijk profiteren van meer neerslag. Cacao, palmolie, suiker, Robusta-koffie en Australische granen zijn het kwetsbaarst voor ongunstige weersomstandigheden. Ook de visserij kan met lagere vangsten kampen.

Suikerprijzen

Als El Niño zorgt voor minder regen in Australië, India en Zuidoost-Azië, kan dit de wereldwijde suikerproductie beperken. India heeft minder impact, door een exportverbod. Maar een zwakke moesson kan het aanbod verder verkleinen. In Brazilië kan El Niño juist zorgen voor te veel regen tijdens de oogst. Ondanks een grote Braziliaanse oogst, ondersteunt het vooruitzicht van een sterke El Niño de suikerprijzen tot in 2027.

Voor Noord-Amerikaanse rundveehouders is El Niño gunstig door de neerslag. Anders dan in Zuid-Amerika en Oceanië: droogte in Noord- en Centraal-Brazilië remt de veestapelgroei, in Australië leidt droogte tot gedwongen slachtingen en prijsdalingen en in Nieuw-Zeeland tot bosbranden.

Tegenhanger La Niña

Voor granen en oliehoudende zaden is El Niño meestal gunstiger dan tegenhanger La Niña, met meer regen in delen van Amerika. Gunstig voor Argentinië en het zuiden van de VS. Australië vormt de uitzondering: daar zorgt El Niño voor minder regen en hogere temperaturen, wat de tarwe-, gerst- en koolzaadopbrengsten drukt.

In Brazilië is het beeld gemengd: in het zuiden verstoort te veel regen de oogst, terwijl het noorden droger wordt. In India en China wordt de productie van rijst, mais en peulvruchten beïnvloed, maar beide hebben grote voorraden.