‘Erken het verlies van boeren, dat kan helpen bij gebiedsprocessen’

Jarenlang werkte Marjolein van Woerkom als freelancejournalist voor agrarische vakbladen. Op enig moment besloot ze het roer om te gooien en culturele antropologie te gaan studeren aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Rond die tijd was ze getuige van boerenprotesten. Dat maakte diepe indruk. ‘Het raakte mij dat zoveel boeren gezamenlijk uiting gaven aan dezelfde frustratie, onzekerheid en onduidelijkheid.’ Ze besloot dat die emotie het onderwerp van haar promotieonderzoek aan Wageningen University & Research moest worden.

Tegenwoordig combineert Van Woerkom haar studie met een baan bij een adviesbureau. Daar bespreekt ze met boeren, gemeenten, waterschappen en natuurbeheerders hoe een gebied kan voldoen aan wettelijke opgaven en perspectief kan houden. ‘Ik merk dat de partijen vaak op verschillende niveaus met elkaar praten. Er wordt heel precies onderhandeld over plannen, terwijl bij boeren nog veel pijn zit. Dat maakt mij nieuwsgierig naar wat er achter die emoties schuilgaat.’

U wilt onderzoek doen naar ecologische rouw onder boeren. Wat is dat?

‘Ecologische rouw gaat over gevoelens van verlies die ontstaan wanneer een landschap, ecosysteem of vertrouwde leefomgeving verandert of verdwijnt. De officiële definitie koppelt ecologische rouw vooral aan klimaatverandering. Denk aan boeren die door langdurige droogte hun bedrijfsvoering moeten aanpassen en daardoor niet meer kunnen boeren zoals ze dat altijd deden.’

‘Ik onderzoek of het begrip ook toepasbaar is op boeren die door andere ontwikkelingen afscheid moeten nemen van hun vertrouwde manier van werken. De term rouw roept al snel de associatie op met het overlijden van een persoon. Daarom kijk ik ook naar begrippen als landschapspijn of gebiedsrouw. Uiteindelijk gaat het om de plek waaraan iemand gehecht is en waarvan hij of zij geheel of gedeeltelijk afscheid moet nemen.’

Wat onderzoekt u precies?

‘Ik wil weten wat een plek voor een boer betekent en welke sociale en culturele verbanden daaraan vastzitten. Een boer is niet zomaar een rationele ondernemer die direct op een nieuwe kans kan inspringen. Achter het bedrijf zitten afspraken met banken en leveranciers, maar ook familiebanden, herinneringen en soms een geschiedenis van generaties.’

‘Vooral grondgebonden boeren kennen hun land heel goed. Ze weten hoe iedere plek er in verschillende seizoenen bij ligt en verbinden daar herinneringen aan. Wanneer bijvoorbeeld het waterpeil verandert, verandert niet alleen hun bedrijfsvoering. Ook het landschap waarmee zij zich identificeren wordt aangetast. Een deel van hun identiteit kan daardoor onder druk komen te staan.’

Hoe pakt u uw onderzoek aan?

‘Ik heb uitgebreid literatuuronderzoek gedaan om een voorstel te kunnen schrijven voor mijn promotieonderzoek. De volgende stap is het veldwerk. Ik wil een gebied selecteren en daar boeren interviewen, maar ook op hun bedrijf meelopen en observeren. Door met iemand over het erf te lopen, ontdek je soms meer dan in een formeel interview. Je ziet hoe iemand zich binnen het bedrijf beweegt, met dieren omgaat en over een plek praat.’

Is ecologische rouw specifiek iets voor boeren?

‘Nee. Natuurbeschermers kunnen het ervaren wanneer soorten verdwijnen en inwoners kunnen rouwen wanneer hun dorp plaats moet maken voor industrie of wanneer een gebied door brand sterk verandert. Ik richt mij op boeren omdat hun woonplek, werk, inkomen en identiteit vaak sterk met elkaar verweven zijn. Daardoor kan een verandering op meerdere terreinen tegelijk ingrijpen.’

Is in gebiedsprocessen plaats voor dat verdriet?

‘Nog onvoldoende. Gebiedsprocessen worden gelukkig steeds vaker van onderop georganiseerd, samen met boeren en andere bewoners. Maar de gesprekken blijven vaak technisch, juridisch en financieel. Een begrip als extensiveren klinkt op papier eenvoudig, terwijl een boer daarvoor misschien 30 hectare extra nodig heeft. Als grond een ton per hectare kost en daar geen hogere productie tegenover staat, wil een bank die investering mogelijk niet financieren.’

‘Pas toen een boer dit aan ambtenaren voorrekende, ontstond het besef dat de voorgestelde oplossing voor hem niet werkte. Onwetendheid kan zo leiden tot onbegrip. Daarnaast ontbreekt vaak de erkenning van wat een boer moet achterlaten.’

Lees ook wat we schreven over TABOER, een organisatie die mentale problemen bij boeren en tuinders bespreekbaar maakt en daarbij ondersteuning biedt

Is er bij de overheid voldoende aandacht voor?

‘De aandacht ligt sterk op techniek en wetgeving, terwijl beleidsmaatregelen ook sociale, culturele en emotionele gevolgen hebben. Boeren vertellen me over slapeloze nachten en onzekerheid die doorwerkt in het gezin en bij kinderen die zich afvragen of zij het bedrijf nog wel willen overnemen.’

‘Ik sprak een vrouw die met haar man een melkveebedrijf had opgebouwd, maar door alle onzekerheid al een halfjaar niet meer in de stal kwam. Dat laat zien hoe diep de gevolgen kunnen ingrijpen.’

Wat zou de overheid kunnen verbeteren?

‘Begin met erkenning. Laat zien dat je begrijpt wat een verandering betekent voor het bedrijf, het gezin en de band met een gebied. Als mensen zich gezien voelen en erkenning krijgen voor wat zij hebben opgebouwd en bijgedragen, kan het minder moeilijk worden om iets los te laten. En dat kan hen ook helpen om naar een alternatief te kijken.’

‘Dat betekent niet dat ieder gebiedsproces vastloopt, maar meer aandacht voor de emotionele kant kan helpen om vertrouwen op te bouwen en samen een stap vooruit te zetten.’

Voor boer is landschap geen decor
Van Woerkom maakt nadrukkelijk onderscheid tussen ecologische rouw, nostalgie en psychische nood. ‘Nostalgie kan een verlangen zijn naar hoe een gebied vroeger was. Ecologische rouw gaat verder wanneer de verandering ook iemands identiteit, dagelijks leven en toekomst raakt. Voor een boer is het landschap geen decor. Het is de plek waar hij of zij werkt, woont en herinneringen heeft opgebouwd. Sommige mensen ervaren verlies, maar vinden daardoor juist de motivatie om een nieuwe richting te kiezen. Anderen kunnen in geestelijke nood raken. Ik zou die zaken niet automatisch aan elkaar verbinden.’ Met haar onderzoek wil ze duidelijker maken hoe verlies, veerkracht en mentaal welzijn zich tot elkaar verhouden.