Van tomatencrisis naar multifunctioneel glastuinbouwbedrijf

Het succes van het agrarische bedrijf Natuurlijk Klein Dongen is niet vanzelfsprekend. Het is het resultaat van zoeken naar kansen en radicale keuzes op momenten dat de markt geen uitkomst biedt. De drijvende kracht: creatief ondernemerschap in combinatie met diepe wortels in eigen geboortegrond.

Het is 2011 en de Enterohemorragische Escherichia coli (EHEC)-crisis houdt alle Nederlandse groenten tegen aan de Duitse grens. Een bacterie-uitbraak in Duitsland zorgt ervoor dat niets meer mag worden vervoerd. Tomaten stapelen zich op in containers op het erf bij het echtpaar Van den Hoek.

Terwijl anderen machteloos toekijken, ziet Henriëtte van den Hoek een kans. ‘Wat zonde om weg te gooien: als we daar nou eens tomatensaus van maken?’ Bewoners uit de buurt brengen lege potten om de saus in te bewaren.

Waar de tomatensaus eerst gratis wordt weggegeven, markeert dit moment een nieuw begin voor de Noord-Brabantse ondernemers: wat is er nog meer mogelijk met hun groenten en grond?

In de winter staan er carnavalswagens in de opslagruimte. Daar komen jonge buurtbewoners ’s avonds aan klussen. Dongen is ‘eigen’ voor het stel. Ze zijn beiden in dezelfde straat geboren, waar Natuurlijk klein Dongen vandaag ook is te vinden.

Drie generaties

Ze zitten op dezelfde basisschool en krijgen verkering op hun vijftiende, tijdens de dansles. Alfons van den Hoek groeit op tussen de kassen van zijn vader. Het bedrijf telt drie generaties: zijn grootvader had koeien en varkens, zijn vader schakelt over naar tomaten onder glas en nu wordt ingezet op multifunctionaliteit. Elke zaterdag komt Van den Hoeks’ vader langs om rond te neuzen.

In 2000 neem het tweetal het bedrijf over. De eerste jaren zijn zwaar. Lange werkdagen met veel afhankelijkheid van de markt. ‘In de avond stond ik tot 22.00 uur nog tomaten uit te zoeken. En dan bleek er een lading uit Spanje te zijn en waren ze geen cent waard op de veiling’, stelt Henriëtte van den Hoek.

Verkassen is geen optie

Ondertussen zien ze de schaalvergroting toeslaan in hun omgeving. Tuinderijen worden 20 of zelfs 30 hectare groot. De bank wil dat ze uitbreiden of verkassen naar gebied met meer ruimte. Maar dat willen ze niet. ‘Familie, vrienden, alles zit hier. Het maakt mij niet uit wat we in die kas gaan doen. Als we hier maar kunnen blijven wonen’, aldus Van den Hoek. Dat betekent dan wel nieuwe paden verkennen.

De twee overwegen allerlei manieren om hun bedrijf te verbreden. Ze vragen rond en lezen vakbladen. Wanneer de EHEC-crisis onverwacht leidt tot het ontwikkelen van eigen tomatensaus gaat het balletje rollen.

Etiketten worden ontworpen en met haar eigen merk ‘Henriëttes’ gaat ze langs restaurants en boerderijwinkels, of staat ze met een kraampje op markten. Dat doet ze op slimme wijze: ‘Om aandacht te trekken maakte ik ook tomatenjam: mensen zijn benieuwd naar zo’n bijzonder product en dan kan je je verhaal vertellen.’

Het wordt een groot succes. De verkoop loopt, er wordt een keuken bij de kas gebouwd en de productlijn wordt uitgebreid: ketchup, chutney en tafelzuur. Toch levert het winkeltje met eigen producten nog onvoldoende op. ‘Ik heb hier een buurman waar ik groenten kan kopen, maar als ik dan in de supermarkt sta, waar ik alles bij elkaar heb… Tja, dan doe ík zelfs de moeite niet voor een tweede winkel’, vertelt Van den Hoek.

Ze beseft: een volwaardige boerderijwinkel vraagt ook andere producten. Ze schakelen een adviesbureau in die onderzoekt of daar markt voor is. Dat blijkt zo te zijn; tussen Tilburg, Breda en Den Bosch mist er precies een biologische winkel.

Biologisch? Ja, tijdens de zoektocht naar verbreding wordt namelijk niet alleen ingezet op Van den Hoeks’ eigen producten. In 2014 leert het stel iemand kennen die een grote rol speelt in hun omschakeling: Krist Hamelinck van EcoVeg. Hij staat op de biobeurs met een groot bord: tuinders gezocht.

Kritisch op biologische bedrijfsvoering

In eerste instantie zijn de ondernemers sceptisch en kritisch op biologische bedrijfsvoering. ‘Ik had er een geitenwollensokkenidee bij, terwijl wij met twee benen op de grond staan’, zegt Van den Hoek. Maar Hamelinck heeft een overtuigend verhaal. ‘De gangbare markt is overspannen en vol, terwijl maar een klein deel van de bedrijven biologisch is. Daar zit veel groeipotentie’, zo herinnert ze het gesprek.

Na het zien van een biologisch bedrijf met prachtige producten en een nette bedrijfsvoering, zijn de ondernemers verkocht: in 2016 schakelen ze om. Een radicale stap, omdat het bedrijf een halfjaar stil ligt. Techniek – plastic, steenwolmatten, goten – wordt uit de kas gehaald, investeringen in de bodem en vruchtwisseling komen ervoor terug.

Opnieuw leren telen

Het betekent opnieuw leren telen, waarbij de ondernemers veel aan Hamelinck hebben. Zo ook omgaan met plagen: waar het stel bij een luizenplaag meteen denkt aan rooien, adviseert Hamelinck hen geduld te hebben. Toen gebeurde er iets bijzonders: de luizen kregen vleugels. ‘Uiteindelijk hebben we toch nog 14 kilo paprika’s per vierkante meter kunnen oogsten’, laat Van den Hoek weten.

Wat opvalt is de rol van gemeente Dongen. ‘Ze hebben ons altijd willen helpen. De gemeente komt graag vergaderen en we hebben persoonlijk contact’, besluit de ondernemer.

Biologische thee: een niche met groeipotentie
Vandaag de dag leiden de Noord-Brabantse Henriëtte en Alfons van den Hoek een agrarisch bedrijf met vele gezichten. De kassen leveren biologische tomaten, komkommers en paprika’s die via EcoVeg naar winkels en restaurants gaan.

In de boerderijwinkel kunnen klanten hun volledige boodschappen doen, van groenten tot kant-en-klaarmaaltijd. Op de bovenverdieping is een multifunctionele ruimte waar uiteenlopende bedrijven vergaderen, yogagroepen samenkomen en workshops rondom biologisch telen worden gegeven.

Buiten ligt een voedselbos met notenbomen, een fruitboomgaard met appels, peren en bessen en een groentetuintje. De kippen scharrelen er lustig rond. Dit samen vormt het bedrijf Natuurlijk Klein Dongen: het resultaat van het verbinden van groenten, grond en gemeenschap.

En de volgende verandering op het bedrijf is alweer onderweg. Gas wordt duurder, de installatie voor warmtekrachtkoppeling is versleten en de personeelskosten stijgen. De oplossing ligt volgens de ondernemers in thee.

Theeplanten zijn winterhard en hebben daardoor geen verwarming nodig. Bovendien is er minder personeel voor nodig. Het stel heeft een halve hectare als proef en leert gaandeweg wat de planten nodig hebben.

In Nederland bestaat nog geen productie van biologische thee. Daarmee heeft het stel weer een niche met groeipotentie gevonden. ‘Daar kun je weer andere leuke verbindingen mee bedenken’, zegt Henriëtte van den Hoek, fantaserend over theeworkshops en high teas. Het laat zien dat veel mogelijk is als ondernemers durven te vernieuwen.