Kampioen in water afvoeren moet leren vasthouden

Ondanks zijn eigen ervaring staat Aveskamp als dagelijks bestuurder van Waterschap Vechtstromen volledig achter de koers die de landbouw op onderdelen gaat raken. Jarenlang was grondwater voor de agrarische sector vrijwel vanzelfsprekend beschikbaar. Voor grotere grondwateronttrekkingen gold wel een meld- of vergunningsplicht, maar daar werd nauwelijks op toegezien. Volgens Aveskamp past die praktijk niet meer bij het klimaat van nu. ‘De wereld om ons heen verandert. We zien dat het grondwater steeds verder wegzakt en daar hoort ander beleid bij.’

Voor Vechtstromen is de aanleiding helder: langere perioden van droogte, een hogere verdamping door bomen en gewassen en de druk op grondwaterafhankelijke natuur. Daarom werkt het aan een herzien onttrekkings- en drainagebeleid. Dat moet het gebied straks beter beschermen tegen weersextremen en de diverse belangen in balans brengen.

Hoe zat het ook alweer? Tot 2010 lag het grondwaterbeleid bij de provincies. Daarna werd het waterschap verantwoordelijk voor de meest reguliere grondwateronttrekkingen. Er kwam een beschermingszone van 200 meter rond kwetsbare natuurgebieden. Nu blijkt dat die bescherming onvoldoende is.

Zone uitbreiden

In het nieuwe beleid wil Vechtstromen die zone uitbreiden naar 500 meter. Daarbinnen worden geen nieuwe onttrekkingsvergunningen verleend bij kwetsbare natuur. Bestaande bronnen mogen wel blijven functioneren. Daarnaast brengt het waterschap de nieuwe maximale drainagediepte omhoog. Waar nu op sommige plaatsen een diepte van 1 tot 1,20 meter wordt toegestaan, wordt dat straks 80 centimeter.

En dat heeft aanzienlijke gevolgen voor de landbouw. Vooral in natte voorjaren worden percelen later begaanbaar. ‘Dat betekent dat je soms iets later het land op kunt’, erkent Aveskamp. ‘Als je mestopslag vol zit, wil je het liefst zo snel mogelijk rijden. Maar we vergeten soms dat er ook nog een periode na het voorjaar komt.’

Voor Aveskamp gaat de discussie over grondwater verder dan alleen een papieren werkelijkheid. Op zijn eigen melkveebedrijf in het Twentse Losser werkt hij al langer aan bodemverbetering door water langer vast te houden. Hij werkt hiervoor samen met een lokale aannemer, die hem aan leem helpt.

Aveskamp kan het dan ook niet vaak genoeg benadrukken. ‘Alles wat je afvoert, ben je kwijt. Houden we het langer vast, dan hebben we er in de zomer voordeel van.’

Volgens de dagelijks bestuurder van Waterschap Vechtstromen moet de manier waarop Nederland met water omgaat fundamenteel veranderen. ‘We zijn jarenlang kampioen geweest in het afvoeren van water. We moeten nu zorgen dat we kampioen worden in het vasthouden ervan’, stelt hij.

Stevige waarschuwing

De droogte van de afgelopen jaren ziet Aveskamp als een stevige waarschuwing. Hij wijst op het Twentekanaal, dat deze zomer tijdelijk werd gesloten voor de scheepvaart. Hij is gecharmeerd van het Duitse systeem met onttrekkingsquota. ‘Daar weten boeren hoeveel er samen beschikbaar is. Gebruik je het water in het voorjaar, dan weet je dat je in de zomer niets meer over hebt. Dan ga je er vanzelf zuinig mee om.’

De grootste financiële gevolgen ontstaan wanneer bestaande drainage moet worden vervangen. ‘Oude drainage mag blijven liggen, maar nieuwe systemen moeten straks minder diep worden aangelegd. En daarvoor heb je meer drainagebuizen nodig. Dat maakt het duurder’, stelt Aveskamp vast.

Waterschap Vechtstromen denkt aan een overgangsregeling waarvan de duur wordt gebaseerd op de afschrijftermijn van drainagesystemen, naar verwachting tien tot vijftien jaar. Uit gesprekken met de sector moet blijken of dat voldoende is, of dat vijf jaar ook volstaat.

Daar komt bij dat ook grondwateronttrekkingen nadrukkelijker in beeld komen. Voor grotere onttrekkingen geldt nu al een vergunningsplicht, maar daar is nauwelijks op gehandhaafd. Het waterschap gaat daar strakker op toezien.

Geen nieuwe vergunningen

Vooral boeren op droge zandgronden en nabij grondwaterafhankelijke natuur binnen Natura 2000-gebieden en het NatuurNetwerk Nederland gaan dat merken. Binnen de 500 meterzones worden geen nieuwe vergunningen verleend. Daarbuiten blijft beregenen mogelijk, mits een vergunning wordt verleend. Wie een bron buiten de beschermingszone heeft, mag percelen binnen die zone beregenen.

Daarnaast werkt Vechtstromen aan een droogtenorm. Met een uitgebreid netwerk van peilbuizen wordt dagelijks de grondwaterstand gemeten. Wanneer die onder een kritische grens zakt, moet het waterschap tijdelijk een verbod op grondwateronttrekking kunnen instellen. Bij grondwaterafhankelijke natuur komt een permanent verbod op nieuwe onttrekkingen.

Voordat het beleid definitief wordt vastgesteld, houdt Vechtstromen in de eerste helft van september drie bijeenkomsten voor agrarische grondgebruikers. Volgens de huidige planning gaat het ontwerpbesluit volgend jaar naar het algemeen bestuur.

Dat Aveskamp zelf boer is, maakt het soms ingewikkeld om afwegingen te maken. ‘Laat ik voorop stellen: wij vinden dit ook niet leuk. Maar we doen het ergens voor. Doen we niets, dan gaat het watersysteem steeds verder achteruit en keert de wal het schip. Ik wil iedereen in de ogen kunnen kijken. En met dit beleid kan dat. Het is mijn eigen beleid en daar sta ik volledig achter.’

‘Laat je bron registreren, dan liggen je rechten vast’
Martin Immink, themabestuurder Bodem & Water binnen LTO Noord, vindt dat Waterschap Vechtstromen te ver voor de muziek uitloopt. ‘De provincie werkt aan een vergelijkbaar kader en ook landelijk moet er nog beleid komen. Waarom trek je hierin niet gezamenlijk op met omliggende waterschappen?’
Immink beseft dat beter inzicht in grondwateronttrekkingen op de lange termijn noodzakelijk is, maar meent dat de focus nu te eenzijdig op de landbouw ligt. ‘Ook industriële onttrekkingen moeten in beeld komen. Daar hoor je nauwelijks iets over. Waar ik me vooral zorgen over maak zijn de kosten voor agrariërs. Bij het vervangen van drainage lopen de investeringen flink op. In gebieden waar veel drainage ligt, kan dat een forse financiële last worden.’
Volgens de LTO-bestuurder is droogte een veel complexer vraagstuk dan alleen grondwateronttrekking. ‘Er wordt gedaan alsof de landbouw het probleem veroorzaakt, maar zo eenvoudig is het niet. Ook het waterbeheer van het waterschap zelf en infrastructurele ingrepen spelen een rol. Je moet op hogere gronden beginnen met water vasthouden. Het waterschap moet eerder schakelen zodra een droge periode zich aandient. Het wordt nu wel heel snel en specifiek op de agrarische sector geplot.’
Immink hoopt dat tijdens de bijeenkomsten in september de specifieke invulling concreter wordt gemaakt en in lijn komt met omliggende waterschappen. Zijn advies aan boeren: laat je bron registreren. ‘Dan liggen je rechten in ieder geval vast. Wacht daar niet mee, want als er straks beperkingen komen en je bron staat niet geregistreerd, ben je te laat.’

Blijf op de hoogte van de situatie rondom de droogte via onze themapagina