Melkveehouders: maak doelsturing haalbaar en houd oog voor de praktijk

Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) werkt aan een systeem waarbij melkveehouders niet langer worden afgerekend op voorgeschreven maatregelen, maar op de prestaties van hun bedrijf. Die prestaties worden gemeten aan de hand van kritische prestatie-indicatoren (KPI's) voor onder meer ammoniak, broeikasgasemissies en waterkwaliteit.

Boeren krijgen daarbij ruimte om zelf te bepalen hoe zij de gestelde doelen behalen. Volgens de onderzoekers kan zo'n systeem alleen slagen als het werkbaar is voor ondernemers. Daarom werden de contouren van het nieuwe beleid getoetst bij vijftien vooruitstrevende melkveehouders.

Niet één KPI

Uit de interviews blijkt dat er geen breedgedragen voorkeur bestaat voor één manier van meten. Sommige melkveehouders geven de voorkeur aan een eenvoudig systeem met één indicator per thema, terwijl anderen juist kiezen voor meerdere indicatoren die verschillen tussen bedrijven beter zichtbaar maken.

Ook over de hoogte van toekomstige doelen bestaat onzekerheid. De geïnterviewde ondernemers vinden het nog te vroeg om aan te geven welke prestaties op bedrijfsniveau haalbaar zijn. Volgens hen ontbreekt nog inzicht in de effectiviteit van maatregelen en de economische gevolgen ervan.

Te ambitieuze doelen

Wel is de boodschap over de voorgestelde doelwaarden duidelijk. De scenario's die uitgaan van technisch maximaal haalbare prestaties, worden door vrijwel alle melkveehouders als onrealistisch beschouwd voor 2035. Ook tussentijdse ambitieniveaus worden door velen als zeer uitdagend gezien.

Daarnaast waarschuwen de ondernemers voor ongewenste neveneffecten. Wanneer normen te streng worden en de ruimte voor eigen keuzes verdwijnt, bestaat het risico dat andere duurzaamheidsdoelen, de economische bedrijfsvoering of het werkplezier onder druk komen te staan.

Eerst stimuleren, daarna pas afrekenen

De melkveehouders benadrukken dat een nieuw systeem alleen werkt wanneer daar voldoende prikkels tegenover staan. Daarbij denken zij niet uitsluitend aan financiële beloningen, maar ook aan kennisuitwisseling, benchmarking, stabiel beleid, ruimte in regelgeving en goede begeleiding.

Een systeem waarbij direct wordt afgerekend op prestaties zien veel ondernemers niet als wenselijk. Wel verwachten zij dat uiteindelijk een vorm van handhaving nodig is om iedereen in beweging te krijgen. Volgens hen kan dat pas nadat een betrouwbaar systeem voor monitoring, borging en kennisdeling is opgebouwd.

KringloopWijzer als basis

De meeste deelnemers aan Koeien & Kansen zien de KringloopWijzer als een logische basis voor bedrijfsgerichte doelsturing. Wel vinden zij dat het systeem verder moet worden verbeterd, onder meer met betere borging, meer bedrijfsspecifieke gegevens en waar mogelijk met metingen. Ook vragen zij om duidelijke afspraken over het gebruik en delen van bedrijfsgegevens.

Verder pleiten de melkveehouders voor tussendoelen richting 2035 en voor beoordeling op basis van meerjarige gemiddelden. Daarmee worden weersinvloeden en andere incidentele omstandigheden beter opgevangen.

Aanbevelingen

De onderzoekers adviseren het ministerie van LVVN om terughoudend te zijn met het vaststellen van ambitieuze bedrijfsdoelen. Daarnaast moet het ministerie snel duidelijkheid geven over de te gebruiken KPI's, de rekenmethodiek en de manier waarop bedrijven worden beoordeeld. Ook adviseren zij om melkveehouders nadrukkelijk te blijven betrekken bij de verdere ontwikkeling van het beleid, bijvoorbeeld via praktijkpilots en experimenten.

De centrale boodschap van de praktijktoets is helder: bedrijfsgerichte doelsturing biedt kansen, maar alleen wanneer het systeem realistisch, transparant en uitvoerbaar is voor ondernemers.