Bedrijfsoverdracht buiten familie vraagt tijd

‘Ik begeleid meerdere studiegroepen. Daar zitten bedrijven bij waarbij sprake is van overname buiten de familie’, geeft senior bedrijfsadviseur varkenshouderij Frank Steenbreker van aaff aan. Hij ziet dat de laatste jaren ‘opvallend veel’.

Rick ter Haar, branchespecialist intensieve veehouderij bij Countus, ziet diezelfde trend in de varkens- en pluimveehouderij. ‘Binnen de familie is bedrijfsovername soms al moeilijk. Dat geldt nog meer bij overname daarbuiten. Een verkoopbord bij de weg is makkelijker.’

Potentiële jonge ondernemers komen volgens Steenbreker regelmatig met de vraag. ‘Maar het initiatief komt vooral van zittende ondernemers. Je ziet dat varkenshouders van 50 tot 55 jaar zonder opvolger nadenken over de toekomst van het bedrijf.’ Het bedrijf moet sowieso voldoende rendement en toekomstperspectief hebben, wil een overname kunnen slagen.

Bestuurder Evert Hendrikx van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) in Lottum zit in zo’n traject dat toewerkt naar overname buiten de familie. Luuk Winkelmolen begon als stagiair en liet weten boer te willen worden. Dat sprak Hendrikx aan. Hij is met dezelfde wens begonnen als varkenshouder door een bedrijf te kopen. ‘Maar Luuk, dan ga je eerst wel naar de HAS’, was zijn reactie.

Motivatie voor ondernemen

Winkelmolen zag de noodzaak niet. ‘Als je niet de motivatie kunt opbrengen om naar de HAS te gaan, heb je ook onvoldoende motivatie om ondernemer te zijn’, vond de Limburgse varkenshouder. Waarop zijn potentiële bedrijfsopvolger toch voor HAS green academy koos.

De tijd nemen is belangrijk. ‘Je moet uitgaan van minstens tien jaar’, vindt Steenbreker. De eerste stap is vaak de potentiële overnemer in dienst te nemen. Op die manier kunnen beiden op de werkvloer zien wat voor vlees ze in de kuip hebben. Hoe staat het met de motivatie? Is er een klik? Liggen de ondernemersvisies in dezelfde lijn?

De periode van werkgever en werknemer kan ook de bodem leggen voor een mislukte overname, ziet Paulien Hogenkamp van Hogenkamp Agrarische Coaching. ‘Het komt te vaak voor dat de overdrager de overnemer ziet als goedkope arbeid onder de noemer van het later gunnen van het bedrijf.’

Het is zaak om verwachtingen en plannen vroeg te delen. ‘Spreek je van tevoren uit en zorg dat je zakelijk op één lijn zit’, zegt Ter Haar. ‘Breng ook vroeg in kaart of de overname financieel kloppend is te maken. Spreek tussenmomenten af, bijvoorbeeld elke twee jaar, en leg dan ook weer alle wensen van beide partijen op tafel.’

Zorg ook voor een exitstrategie, stellen de adviseurs. ‘Je moet de klok terug kunnen draaien zonder dat iemand met de vingers tussen de deur komt’, vindt Steenbreker. De overdrager moet het bedrijf kunnen voortzetten en de overnemer moet voldoende overhouden aan de ingezette tijd en energie.’

Geplande buitenfamiliaire overnames stranden regelmatig, ervaart ook Hogenkamp. Ondanks fiscale regelingen is een bedrijf voor marktwaarde overnemen vrijwel onmogelijk. De overdrager moet de overname tot op bepaalde hoogte ‘gunnen’. De overnemer moet er rekening mee houden dat het pensioen in het bedrijf zit en de overdrager voldoende middelen overhoudt om plezierig oud te worden.

Vermogen opbouwen

De overnemer moet vermogen kunnen opbouwen, stelt Hendrikx. ‘Wij zijn vanaf 2019 stap voor stap verder gaan samenwerken, ook financieel. In 2021 zijn Luuk, mijn vrouw en ik de maatschap ECL Farms in Lottum en Sevenum aangegaan. Daarbij delen we het bedrijfsrisico, de eerste jaren alleen nog niet bij eventueel verlies. Dat kan zo’n beginnende ondernemer nog niet dragen.’

Bij een overdrager met kinderen steken de erfgenamen soms een stok in het wiel ‘Kinderen vinden overname vaak prima. Maar als uiteindelijk blijkt dat de ouders het bedrijf voor de helft van de marktwaarde over willen doen, denken ze er soms heel anders over’, ziet Hogenkamp. Het is belangrijk de erfgenamen vanaf het begin mee te nemen in de plannen.

Scheve verwachtingen

Zonder erfgenamen liggen andere problemen op de loer. ‘De overdrager ziet de overnemer soms als zoon of dochter’, ervaart de agrarisch coach. ‘Zonder het uit te spreken wordt dan verwacht dat ze bijspringen voor een ritje naar de dokter of visite.’ In een extreem geval bemoeide een overdrager zich zelfs bij met partnerkeuze van de opvolger. ‘Zo’n stadse met tattoos willen wij niet op het erf.’

Als de overdrager op de eigen plek wil blijven wonen, kan dit een struikelpunt zijn. Over het algemeen wordt dat gezien als ongewenst voor de zelfstandigheid van de overnemer. Voor de overdrager kan een nieuwe woonplek vinden moeilijk zijn op de huidige oververhitte woningmarkt. Daarbij speelt mee dat een bedrijfswoning de helft waard is van een zelfstandige woning.

De zittende ondernemer moet de macht overdragen aan de opvolger. Dat is bij vlagen best lastig, ervaart Hendrikx. ‘Het gaat zo nu en dan om nieuwe inzichten versus ervaring. Maar je moet de compagnon wel maximaal de ruimte geven voor de eigen ontwikkeling’, stelt hij. ‘Als je de ruimte niet biedt, krijg je vertraging en negatieve energie.’

Zo vertelt Hendrikx dat hij door het bestuurswerk voor POV bewust wat afstand heeft genomen van de dagelijkse aansturing. ‘Al houd ik nog wel de vinger aan de pols, daar ben ik nog ondernemer voor.’

Verschillende wegen leiden naar de juiste opvolger Een opvolger zoeken is een optie om als trotse ondernemer je bedrijf toekomst te geven. Voordeel is dat je langer ondernemer kunt blijven. Als je een overnamekandidaat hebt, kun je geleidelijk stappen terugdoen. Bijvoorbeeld bij fysieke problemen of gewoon om meer vrije tijd te nemen. De nieuwkomer kan een boerenzoon of -dochter zijn die het bedrijf thuis niet kan overnemen. In andere gevallen gaat het om zij-instromers, jongeren zonder agrarische achtergrond die boer willen worden. Maar het vaakst gaat het om personeel dat al langer op het bedrijf werkt, al speelt de mogelijke overname soms al mee bij het in dienst nemen. Een opvolger vinden kan onder meer via een platform als Boer zoekt Boer van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK). Ook Henk Rougoor (links op de foto) vond zo zijn opvolger. Voor Rougoor en Leon Krabbenborg begon dit traject met een proefperiode in zzp-verband. Hun volledige verhaal lees je op de website: nieuweoogst.nl/rougoor. ‘Dat meer dan 55 procent van de boeren vanaf 59 jaar geen opvolger heeft, maakt zij-instromers belangrijk’, zegt Eise Tonnis de Vries, NAJK-portefeuillehouder toekomstbestendig ondernemerschap. Boer zoekt Boer brengt potentiële overdragers en overnemers bij elkaar, zonder enige verplichting. Nu loopt het programma ‘Voor de volgende generatie’. Daarin halen NAJK, LTO Nederland, adviseurs en groen onderwijs input op en discussiëren zij over bedrijfsovername. Het project wordt gefinancierd vanuit het ministerie. Hierin wordt gekeken welke aanvullingen nodig zijn op Boer zoekt Boer en naar vervolgbegeleiding.