'Duurzaam beleid zorgt voor minder verlies van landbouwgrond'

De Europese Commissie wil met het onderzoek beter inzicht krijgen in landgebruik, omdat integraal grondbeleid nog altijd ontbreekt. Tegelijkertijd neemt de druk op grond toe door urbanisatie, groeiende energiebehoeften en andere functies.

Meer steun is nodig voor jonge boeren en meer duurzame landbouwsystemen

Berien Elbersen, onderzoeker Wageningen University & Research

Elbersen en haar collega's van WUR brachten trends van de afgelopen dertig jaar in kaart en ontwikkelden scenario's richting 2050, met landbouw als centraal uitgangspunt. In het slechtste geval verdwijnt in de komende 25 jaar in Europa zo'n 8 miljoen hectare landbouwgrond op een totaal van ongeveer 160 miljoen hectare.

Waarom is dit specifieke onderzoek belangrijk om uit te lichten?

'Het laat zien dat landbouw niet op zichzelf staat, maar onderdeel is van een breder systeem. We hebben nadrukkelijk rekening gehouden met regionale verschillen, omdat elke regio een eigen context kent. Op basis daarvan moet effectief beleid worden geformuleerd.'

'Wat duurzame landbouw mogelijk maakt, verschilt per gebied. Er is geen uniforme oplossing. Beleid moet aansluiten bij regionale verschillen, terwijl we te maken hebben met Europese doelen.'

Moet landbouwbeleid dan niet nationaal gestuurd worden?

'Europa stelt de kaders voor klimaatneutraliteit en waterkwaliteit. Het is belangrijk dat de instrumenten regionaal of nationaal worden ingevuld. Dat is nodig vanwege de grote verschillen tussen regio's. Uniformiteit in de doelstellingen is wel noodzakelijk, anders ontstaat een ongelijk speelveld.'

U heeft verschillende scenario's bekeken, hoe groot zijn de verschillen?

'In het 'business as usual'-scenario, zonder nieuw beleid, kan ongeveer 8 miljoen hectare landbouwgrond verdwijnen in Europa. In een duurzamere realiteit, waarin doelen uit de Green Deal worden gehaald, blijft dat beperkt tot zo'n 2,5 miljoen hectare. Het verschil zit vooral in de mate waarin de milieuplannen worden doorgevoerd. Duurzaam beleid zorgt voor minder verlies van landbouwgrond.'

Hoe groot is de impact op de landbouw als 'slechts' 5 procent in 25 jaar verdwijnt?

'De impact is vooral regionaal. In sommige gebieden kan het leiden tot leegloop en verlies aan voorzieningen. In Nederland is dat effect beperkter, maar regionaal kan het wel spelen.'

Wat is de grootste oorzaak van afname van landbouwareaal in Europa?

'De belangrijkste factor is de markt. Boeren opereren op mondiale voedselmarkten met smalle marges. Als die marges onder druk staan en er geen nieuwe verdienmodellen komen, stoppen agrariërs. Dat leidt in sommige regio's tot leegloop en het uit productie nemen van landbouwgrond. In Nederland speelt dit ook, maar is de kans kleiner dat daardoor landbouwgrond volledig wordt verlaten. Hier verdwijnt landbouwareaal vooral door urbanisatie en natuurontwikkeling. Dat is een voortzetting van bestaande trends.'

'De markt speelt een grote rol in het Europese beeld. Als die niet verandert, blijven boeren kwetsbaar. Diversificatie is daarom belangrijk, bijvoorbeeld via de biobased economy met nieuwe gewassen voor buiten de voedselketen, maar ook door meer aandacht voor de verwaarding van zijstromen.'

Is het belangrijk om dat tij te keren?

'Jazeker, boeren moeten een rol blijven spelen in het landschap. Landbouw en natuur moeten meer integreren en agrariërs moeten worden beloond voor ecosysteemdiensten.'

Bevindt Nederland zich in een situatie die goed aansluit bij de Europese doelen?

'Nederland heeft veel voordelen: een sterke economie, goede marktpositie en veel kennis. Maar we hebben ook grote milieuproblemen, op het gebied van stikstof, waterkwaliteit en broeikasgassen. Deze hangen samen met de intensieve landbouw en hoge veedichtheid. Tegelijkertijd hebben we een sterke combinatie van factoren die maakt dat wij een prachtige en levensvatbare transitie in de landbouw kunnen maken. We hebben een hoog kennisniveau.'

'De afgelopen twintig jaar is veel tijd verloren door beleid dat vooral was gericht op productie-efficiëntie en te weinig op kwaliteit. Daardoor is de transitie nu moeilijker.'

Op welk vlak ligt de grootste uitdaging voor de Nederlandse landbouw?

'We hebben ons lang op stikstof gericht, maar ook de waterkwaliteit voldoet niet. We zijn te laat begonnen met verbeteren, daar gaan we de rekening voor krijgen.'

Wat voor gevolgen kan die daling hebben voor onze landbouwsector?

'Een lichte afname van productie is op zich geen probleem. Belangrijker is of de Nederlandse landbouw de omslag kan maken naar een duurzamer systeem, met minder milieudruk en meer waardecreatie. Dat vraagt betere prijzen en eerlijke marktomstandigheden.'

Is dat realistisch?

'Dat kan, maar Nederland kan dat niet alleen. Er is Europees beleid nodig dat zorgt voor een gelijk speelveld. Producten van buiten Europa moeten aan dezelfde eisen voldoen als Europese producten.'

Wat kan de Nederlandse overheid de komende jaren doen om de achterstand in te halen?

'De veestapel zal moeten krimpen om milieudoelen te halen. Tegelijkertijd moet er meer steun komen voor jonge boeren en duurzame landbouwsystemen. Agrariërs moeten beter worden beloond voor extra inspanningen.'