Vijftien jaar Kas als Energiebron: infrastructuur voor verduurzaming is gelegd

De investering van 10 miljoen euro in Kas als Energiebron wordt aangevuld met tientallen miljoenen euro's aan subsidieregelingen vanuit de overheid voor toepassing en opschaling van innovaties. Denk daarbij aan regelingen voor marktintroductie, verdere uitrol en infrastructuur voor duurzame warmte.

Dit alles gebeurt in opdracht van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, samen met Glastuinbouw Nederland. De onderzoeken worden mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas. Robert Solleveld, themaspecialist Energie & Digitalisering bij Glastuinbouw Nederland, weet hoe belangrijk praktijkgerichtheid is. Hij was jarenlang zelf teler en werkt nu bij het onderzoeksprogramma.

'Wanneer je de term Kas als Energiebron hoort, denk je al snel aan zonnepanelen en warmtepompen', zegt Solleveld. 'Maar wij kijken naar alle aspecten van het telen. We denken vanuit de plant en proberen vanuit dat perspectief de optimale omstandigheden te creëren.'

Kas als Energiebron opereert bewust op het snijvlak van theorie en praktijk. Twee keer per jaar worden onderzoeksinstellingen uitgenodigd om ideeën aan te dragen. 'Daar komen per ronde zo'n vijftig projectideeën uit', licht Solleveld toe. 'Die leggen we vervolgens voor aan ondernemers die betrokken zijn bij het onderzoeksprogramma. Zij kiezen welke projecten het meest relevant zijn om op te pakken.'

Op deze manier ontstaan volgens de themaspecialist onderzoeken die direct aansluiten bij de praktijk. 'We combineren de kennis van onderzoekers met de ervaring van telers en vertalen dat naar concrete projecten. Dat is de kracht van het programma.'

Ruim vijftien jaar geleden is vanuit de glastuinbouwsector het initiatief genomen voor Kas als Energiebron. Vanwege het jubileum is vorig jaar een magazine uitgegeven waarin de belangrijkste wapenfeiten staan vermeld. Duidelijk is dat de activiteiten vanaf het begin gericht waren op besparing van het energieverbruik.

Een van de kernresultaten die in het magazine worden benoemd, is dat Kas als Energiebron heeft gezorgd voor een infrastructuur voor verduurzaming. Verder is door onderzoek dat mede geïnitieerd is door Kas als Energiebron een daling van de CO2-emissie bereikt van zo'n 20 procent. Dit ondanks de intensievere teeltsystemen.

Verdere digitalisering

Daarnaast zet de sector nu meer in op duurzame energie met bio-energie en geothermie en is het concept voor Het Nieuwe Telen als blauwdruk voor een duurzame teelt ontwikkeld. Ook is een basis gelegd voor de verdere digitalisering van de teelten op Nederlandse glastuinbouwbedrijven.

De glastuinbouwsector heeft met de overheid afgesproken om in 2040 klimaatneutraal te telen. Die transitie vraagt om een lange adem. Die langetermijnaanpak wordt mogelijk gemaakt door structurele ondersteuning vanuit het landbouwministerie. Naast het onderzoeksbudget investeert het Rijk via diverse subsidieregelingen in de toepassing van duurzame en energiebesparende technieken.

'Omdat we al ruim vijftien jaar structureel investeren in onderzoek zijn we continu aan het verfijnen', vertelt Solleveld. 'Af en toe maak je een stapje en voor het gevoel lijkt het heel traag te gaan, maar als je terugkijkt naar wat bereikt is dankzij onder meer Kas als Energiebron, dan is de sprong enorm.'

Zo is de CO2-uitstoot voor de teelt sinds 2000 ongeveer gehalveerd. Solleveld: 'Omdat we alle tussenstappen hebben meegemaakt, voelt dat soms vanzelfsprekend en stroperig. Maar eigenlijk bouwen we in vrij korte tijd aan een structurele revolutie.'

Kennisdeling

Kennisdeling is een essentieel onderdeel van de aanpak van Kas als Energiebron. 'Nederland heeft het voordeel van een grote, maar compacte tuinbouwsector. Nieuwe kennis komt snel bij telers terecht', is de ervaring van Solleveld.

Dat werd ook zichtbaar tijdens de energiecrisis vanwege de oorlog in Oekraïne. 'Toen energie duur werd, durfden telers sneller over te stappen op ledverlichting. Niet omdat het nieuw was, maar omdat er al jarenlang onderzoek naar was gedaan en die kennis beschikbaar was.'

Kas als Energiebron deelt kennis via kennissessies, publicaties en opleidingen. Solleveld: 'Het is maatwerk per gewas en soms per soort. Juist daarom is het belangrijk om er precies over te informeren en specifieke vragen te beantwoorden.'

Innovatie begint bij houding, stelt Solleveld. 'Nieuwsgierigheid naar nieuwe mogelijkheden is de basis om doelen te halen. Als telers ideeën hebben, horen we dat graag', aldus de themaspecialist. Tegelijkertijd is hij realistisch. 'Wij kunnen de transitie niet alleen realiseren. We proberen telers zo goed mogelijk te ondersteunen. We kunnen niet toveren, maar wel helpen.'

Een vaak onderschatte succesfactor is de goede samenwerking tussen sector en overheid. Solleveld: 'De structurele financiering vanuit het ministerie zorgt voor continuïteit. En die continuïteit is cruciaal om innovatie verder te brengen.'

'Soms klagen ondernemers over de wet- en regelgeving die ons beperkt en willen ze de kont tegen de krib gooien. Met mijn verleden als teler kan ik daarover meepraten', vervolgt de themaspecialist. 'Maar dit soort dossiers laten zien dat het goed is dat we met elkaar in gesprek zijn, zodat de overheid inziet dat we samen moeten werken op de langere termijn om echte verandering voor elkaar te krijgen.'

Onderzoek uitgelicht: potentiële gamechangers

Een van de meest revolutionaire onderzoeken binnen Kas als Energiebron op dit moment is het daglichtloos telen met phalaenopsis-orchideeën. Het klinkt contra-intuïtief om gratis zonlicht en warmte van buitenaf niet toe te laten in de afgesloten teeltruimte, maar toch heeft het grote voordelen.

Robert Solleveld licht vanuit zijn expertise het onderzoek toe. 'Dit kan echt een gamechanger zijn', stelt de themaspecialist Energie & Digitalisering van Glastuinbouw Nederland. 'Planten groeien volledig onder ledverlichting in een gesloten klimaatcel. Dat bespaart ongeveer driekwart van de warmte-energie en geeft meer controle over het klimaat. Voor gewassen die weinig licht en veel warmte nodig hebben, kan dit een belangrijke stap zijn richting volledig klimaatneutraal kunnen telen.'

Elektriciteit besparen zonder opbrengstverlies

In meerdere onderzoeken die betrekking hebben op het thema dynamisch belichten wordt verder gekeken hoe telers licht slimmer kunnen inzetten. Volgens Solleveld is de insteek daarbij niet om meer licht te gebruiken, maar het juiste licht op het juiste moment. 'Door te sturen op lichtintensiteit en belichtingsduur kan elektriciteit worden bespaard zonder opbrengstverlies.'

Ook lopen er momenteel onderzoeksprojecten bij Kas als Energiebron waarin verdamping, luchtbeweging en ontvochtiging centraal staan. Door deze processen beter te begrijpen en hierop te kunnen sturen, kunnen glastuinders in verschillende gewassen besparen op hun energieverbruik en als bijkomend voordeel de plantgezondheid in hun kassen verbeteren, geeft Solleveld als verklaring voor dit onderzoeksthema.