Macht bepaalt prijs: geen spelregels, maar koehandel

RaboResearch schetst in het rapport 'Agri Commodity Markets Outlook 2026' het beeld dat de agrarische sector in de komende jaren niet langer de regels van vraag en aanbod, maar die van geopolitiek volgt. De land- en tuinbouw is volgens de bank in deze context een pion op het geopolitieke schaakbord.

Die pion wordt meegezogen in de strijd om zeldzame aardmetalen, defensie, kunstmatige intelligentie en intellectueel eigendom. En daar kan de sector zich maar moeilijk tegen wapenen. Het ineenstorten van de Amerikaanse soja-export richting China afgelopen jaar, als gevolg van een handelsconflict, laat zien dat boeren en tuinders het kind van de rekening kunnen zijn als geopolitieke belangen opspelen.

RaboResearch spreekt in het rapport van een wereld die gefragmenteerd raakt en uiteenvalt in invloedssferen, waarbij die van de Verenigde Staten en China de belangrijkste zijn. Het steeds meer negeren van internationale spelregels voor vrijhandel, het uithollen van de rechtsstaat en het afkalven van gedeelde democratische waarden tussen geopolitieke grootmachten laten zien dat de wereld zoals we die kennen voorbij is.

Rob de Wijk, hoogleraar Internationale betrekkingen, is het hiermee eens en vindt dat de Europese Unie zich hiertegen moet wapenen. 'Europa moet zo snel mogelijk onafhankelijk zien te worden. We moeten veel strategischer omgaan met de producten en de vaardigheden die we hebben.'

Van levensbelang

Waar de handelsoorlog binnen 'Trump 1' nog slechts een zeer beperkt effect had op de landbouw, omschrijft Rabobank de huidige handelsoorlog als van levensbelang en veelvormig voor de landbouw, waarvan de invloed veel verder strekt dan alleen de handel zelf. Het geopolitiek maken van handel leidt ertoe dat in de komende jaren handelsstromen worden verlegd, prijzen worden beïnvloed en productiekeuzes moeten worden aangepast.

RaboResearch ziet bijvoorbeeld dat Amerikaanse boeren hun productie aanpassen door meer mais te telen en minder soja. Deskundigen zien daarbij dat China duidelijk bezig is met het verbreden van import en export richting nieuwe markten. Het land verlegt de handelsstromen. Het gevolg hiervan is dat de geografische prijsverschillen tussen de landen die hetzelfde gewas telen groter worden.

Landbouweconoom Roel Jongeneel van Wageningen Economic Research kijkt er met een iets andere blik naar. Hij verwacht dat uiteindelijk de krachten van vraag en aanbod leidend blijven, en niet de geopolitieke keuzes van overheden. 'Consumenten blijven kopen en producenten blijven produceren zoals ze gewend zijn.'

Landen willen volgens Jongeneel geen grote prijsstijgingen of tekorten riskeren. 'Dat is politiek gezien te gevoelig. Zodoende ontstaan altijd weer omwegen en oplossingen, waardoor vraag en aanbod uiteindelijk toch op elkaar aansluiten.'

Dat de wereld meer fragmenteert, zoals in het rapport van Rabobank staat, zien experts terugkomen in het steeds meer negeren van internationale spelregels bij onder meer de Wereldhandelsorganisatie. Volgens Jongeneel raakt dit ook de landbouw. 'Je ziet nu dat grote landen buiten deze organisatie om handelsakkoorden sluiten, vaak bilateraal. Zo ontstaan deals die meer lijken op politieke koehandel dan op brede, internationale afspraken.'

Handhaven lastig

Daar komt in de ogen van Jongeneel bij dat de Wereldhandelsorganisatie de bestaande spelregels moeilijk kan handhaven. 'De internationale rechtsorde komt behoorlijk onder druk te staan. Dat is jammer, want in die spelregels zitten zorgvuldig opgebouwde afspraken die stabiliteit en voorspelbaarheid bieden voor onder andere agrarische markten.'

De Wijk stelt dat in deze wereld nu eenmaal het recht van de sterkste geldt. 'De Europese Unie probeert de vrije handel en het internationale recht overeind te houden. Maar als je tussen twee rotsen zit, China en de Verenigde Staten, dan heb je een probleem.'

Liberation day

Toch lijkt een van die twee bolwerken het spel van de tarieven nog niet zo doordacht te spelen. Waar de Amerikaanse regering vol zelfvertrouwen op 'liberation day' een nieuwe handelsoorlog ontketende met het aankondigen van zeer hoge importheffingen, lijkt dat handelsbeleid steeds meer ongewenste en onverwachte effecten op te leveren. Zo werden volgens het rapport van Rabobank koffie en cacao belast, waardoor consumentenprijzen stegen. Dit terwijl de Verenigde Staten die producten zelf niet kan produceren. De heffingen werden uiteindelijk teruggedraaid, om zo de consument te ontzien.

Ook besloten de Chinezen om de Verenigde Staten vol te treffen in het republikeinse hart door genadeloos hard terug te slaan met de exportbeperking van zeldzame aardmetalen en te stoppen met het importeren van soja. Volgens De Wijk was dit een doelgerichte actie van de Chinezen. 'Je ziet dat Amerikaanse sojaboeren het eerste slachtoffer worden van het handelsconflict tussen de Amerikaanse president Donald Trump en China. Als je de Verenigde Staten wilt pakken, dan moet je die staat en sector raken waar de aanhangers van Trump zitten.'

De importstop leidde tot lage sojaprijzen, waardoor in de Verenigde Staten voor 12 miljard dollar aan inkomensondersteunende maatregelen nodig waren. Volgens Jongeneel is deze steun niet genoeg en kan de Amerikaanse regering meer tegenwind verwachten vanuit de boerenachterban. Voor de Europese Unie waren die lage sojaprijzen juist gunstig.

Jongeneel: 'De daling van de krachtvoerprijzen hangt direct samen met de acties van de Chinezen richting de Verenigde Staten. Handelsbarrières tussen landen zorgen ervoor dat handelsstromen zich verleggen en producten zo alsnog op de plek van bestemming komen. De wereldhandel zal door beperkingen misschien minder snel groeien, maar de onderliggende vraag naar voedsel blijft toenemen.'

Toch heeft het geopolitieke geweld ook negatieve gevolgen voor de Europese landbouw. Toen de Europese Unie twijfelde over invoerheffingen op Chinese elektrische auto's, startte China antisubsidieonderzoeken naar Europese zuivel en varkensvlees. Zo zaaide het verdeeldheid onder lidstaten. Nadat de Europese Unie toch heffingen invoerde, legde China tegenheffingen op. Dit toont hoe een conflict buiten de agrarische sector uiteindelijk de land- en tuinbouw alsnog flink kan raken.

Volgens Rabobank verandert de huidige tarievenoorlog langzaam in een subsidieoorlog, waarbij invoerheffingen onverwachte en vaak ongewenste bijeffecten hebben die moeten worden gecompenseerd. Ondersteunende maatregelen worden intensiever ingezet door overheden om inkomens van boeren te beschermen nu verkoopprijzen dalen en kosten stijgen. Volgens de bank heeft dit als effect dat er meer wordt geproduceerd dan economisch logisch is. In sommige landen leidt die financiële steun ertoe dat boeren onder de reële kostprijs kunnen produceren.

Het effect is dat het landbouwareaal blijft groeien, wat de prijzen van onder meer graan en oliehoudende zaden verder onder druk zet. Rabobank voorziet dat in een aantal landen in de komende jaren zo een negatieve spiraal op gang kan komen, waarbij overproductie door inkomenssteun in lagere prijzen resulteert. En dit leidt weer tot nieuwe inkomenssteun.

Lange termijn

Als we op de lange termijn kijken naar de positie van de Europese landbouwexport, dan valt de impact van geopolitieke strubbelingen in de ogen van Jongeneel eigenlijk mee. 'De Europese afhankelijkheid van de Verenigde Staten en China op het gebied van landbouw is beperkt. Dat is belangrijk om te benadrukken. Slechts zo'n 10 procent van ons voedsel wordt daadwerkelijk internationaal verhandeld. Voor het grootste deel produceren en consumeren we binnen Europa zelf.'

Toch verwacht Jongeneel dat op de korte en de middellange termijn specifieke sectoren wel kunnen worden geraakt. 'Wij exporteren buiten Europa vooral producten met een hoge toegevoegde waarde. En bij die categorieën zie je dat tarieven wel degelijk effect hebben. Voor producenten van bijvoorbeeld Franse wijn, hoogwaardige verwerkte zuivel of bepaalde pastasoorten kan zo'n maatregel echt vervelend zijn.'

Klimaatverandering

Wat op de lange termijn een trendverandering kan zijn voor de markt, is de verplaatsing van landbouwproductie door klimaatverandering. De Wijk merkt op dat klimaatverandering ervoor zorgt dat op de lange termijn bruikbare landbouwgronden meer naar het noorden trekken. 'Dat betekent dat bijvoorbeeld Rusland en Canada steeds belangrijker worden voor de wereldwijde voedselproductie. Dat heeft geopolitieke gevolgen voor de handel in agrarische producten.' Voor landen met meer klimaatgevoelige arealen is het daarom zaak om te kijken hoe je voldoende kunt blijven produceren.

Voor Jongeneel is het noodzakelijk en onvermijdelijk om de landbouw duurzamer in te richten om het productievermogen in stand te houden. 'Je moet kijken naar hoe je de bodemvruchtbaarheid op peil kunt houden of zelfs kunt verbeteren. Als je daar roofbouw op pleegt, tast je de toekomstige productiecapaciteit aan. Verduurzaming is geen keuze, het is simpelweg iets wat moet gebeuren.'

Diversificeren

Volgens De Wijk moet Europa, net als China, meer gaan diversificeren op afzetmarkten en toevoerketens waar de landbouw kwetsbaar is. 'De Chinezen kijken nu meer in de richting van landen als Brazilië, om minder afhankelijk te worden van de Verenigde Staten. Ze hebben Trump 1 meegemaakt en willen niet nog een keer die vervelende tarieven.'

Maar om te kunnen diversificeren, moet je volgens De Wijk handelsverdragen sluiten. En daar zit volgens hem het probleem. 'Je kunt wel willen diversificeren, maar dan heb je wel handelsverdragen als Mercosur nodig om je grondstoffen veilig te stellen. Juist de landbouw speelt nu een grote rol om zo'n onderhandeling te frustreren. Hier zie je dat het kleinere belang van de landbouw boven het algehele en geopolitieke belang van deze deal wordt gezet. Handelsverdragen zijn immers een kwestie van geven en nemen. Door het grotere beeld uit het oog te verliezen, snij je als Europa jezelf op de lange termijn ongelofelijk in de vingers.'

Ook Oekraïne zou volgens De Wijk onderdeel van de Europese diversificatiestrategie moeten zijn. 'Oekraïne is voor Europa van vitaal belang geworden. Niet alleen militair, maar ook wat betreft de daar aanwezige landbouwgronden is het land belangrijk voor de Europese autonomie.' Jongeneel kan zich hierin wel vinden, maar plaatst de kanttekening dat productie terughalen van bijvoorbeeld soja naar het eigen continent ook welvaart kost. 'Als wij bijvoorbeeld 1 hectare hoogproductieve graan moeten opgeven voor het verbouwen van 1 hectare minder productieve soja kost ons dat gewoon geld.'