Plan Ruimte voor de Rivier 2.0 noodzakelijk tegen droogte en verzilting

De noodzaak voor het nieuwe beleid is groot. Onze grote rivieren – de Rijn, Waal, IJssel en Maas – voeren hoogwater af, zorgen voor zoet water in droge tijden en zijn belangrijk voor scheepvaart, landbouw en natuur. Maar die functies staan onder druk. Door klimaatverandering nemen zowel de kans op extreem hoge waterstanden als langdurige droogte toe.

Tegelijkertijd is de ruimte voor de rivier schaars geworden. In de afgelopen decennia zijn uiterwaarden bebouwd, is infrastructuur aangelegd en zijn rivieren vastgelegd met dijken en kribben. Volgens recent onderzoek door Rijkswaterstaat is ‘de rek eruit’. Rond het einde van deze eeuw is vrijwel alle beschikbare ruimte nodig om het water veilig te kunnen afvoeren.

Een van de grootste problemen is de dalende rivierbodem als gevolg van schurende erosie. Op sommige plekken van de Waal zijn zelfs tot 2 meter diepe geulen ontstaan. Dat leidt tot een reeks nieuwe problemen. De bevaarbaarheid neemt af, grondwaterstanden dalen en landbouwgronden verdrogen. Doordat er steeds meer water via de Waal en minder naar de IJssel en het IJsselmeer stroomt, raakt de verdeling van zoet water uit balans.

Schade voor landbouw

Daarnaast komt droogte steeds vaker voor in Nederland. Sinds 2018 waren zes van de acht zomers droog. De economische impact daarvan is groot. Alleen al voor de landbouw wordt de schade door droogte in 2028 geschat tussen de 820 miljoen euro tot 1,2 miljard euro.

De verwachtingen zijn dat zulke droge jaren vaker voorkomen en mogelijk nog extremer worden. Daardoor groeit het risico op watertekorten, misoogsten en – vooral in het westen van het land - tot verzilting van landbouwgrond.

Het kabinet kiest in de aanpak Ruimte voor de Rivier 2.0 voor een combinatie van maatregelen. Een belangrijk onderdeel is het stoppen van de bodemdaling. Dat kan door zand en grind terug te brengen in rivieren, maar ook door de deze anders in te richten.

Lees ook: Schop weer in de grond voor Ruimte voor de Rivier 2.0

De meest ingrijpende maatregel is de aanleg van zogenoemde meergeulensystemen, vooral langs de Waal. Daarbij krijgt de rivier meerdere geulen, bijvoorbeeld in de uiterwaarden. Daardoor verspreidt de stroming zich, neemt de erosie af en ontstaat een robuuster systeem.

Deze ingrepen verhogen de waterstanden bij laagwater, waardoor scheepvaart minder hinder heeft, en verlagen de piekstanden bij hoogwater, wat de veiligheid vergroot. Bovendien zorgen ze voor een betere verdeling van zoet water richting de IJssel en het IJsselmeer.

Zoetwaterbuffer

Juist die betere verdeling van zoet water is essentieel. Het IJsselmeer geldt als de belangrijkste zoetwaterbuffer van Nederland. In droge perioden moet de IJssel voldoende water kunnen aanvoeren om landbouw, natuur en drinkwatervoorziening te ondersteunen.

Door de huidige bodemdaling komt er echter steeds minder water in het noorden terecht. Het nieuwe beleid wil dat keren door gerichter te sturen. Dat kan door rivieren zo in te richten dat water makkelijker naar de juiste plekken stroomt.

Extra ruimte voor de rivier helpt ook om verzilting tegen te gaan. In droge perioden dringt zout zeewater verder het land in, vooral in de Rijn-Maasmonding. Door meer zoet water naar West-Nederland te sturen via de Nederrijn en Lek, kan deze verzilting worden teruggedrongen.

Sleutelrol voor de Waal

De Waal speelt in de nieuwe aanpak een sleutelrol, omdat daar de bodemdaling het sterkst is en de verdeling van water uit balans raakt. Tussen de Pannerdense Kop en Zaltbommel moet een keten van nieuwe geulen worden aangelegd om het systeem te herstellen.

Ook het Pannerdensch Kanaal, de IJssel en het IJsselmeergebied zijn cruciaal, omdat zij samen de toevoer naar de grootste zoetwaterbuffer van Nederland vormen.

Verder komt er aandacht voor de Nederrijn-Lek, die belangrijk is voor de aanvoer van zoet water in de strijd tegen verzilting . In de Maas wordt grind en zand toegevoegd om erosie en schade aan infrastructuur te herstellen.

Voor de Waal alleen al worden de kosten van een meergeulensysteem op miljarden euro’s geraamd. Toch ziet het kabinet deze investeringen als noodzakelijk om Nederland ook in een veranderend klimaat als een veilig en leefbaar deltaland te behouden.