Zeeuwse interesse in koolzaad groeit

Omdat in het zuidwesten van Nederland als vanouds veel suikerbieten worden geteeld, zijn akkerbouwers vaak huiverig om koolzaad te telen. Dit is immers een waardplant voor het bietencysteaaltje.

Maar tijden veranderen. Daarom organiseerde Limagrain, dat in Europa marktleider is in winterkoolzaadrassen, een praktijkmiddag voor akkerbouwers. Deze werd in april gehouden bij een koolzaadperceel van akkerbouwer Leendert Hanse in het Zeeuwse Ellemeet op Schouwen-Duiveland.

‘Ik durf nu een bouwplan van 1 op 4 te adviseren met daarin koolzaad en suikerbieten’, vertelde Martijn van Overveld aan de circa dertig akkerbouwers op de praktijkmiddag. Hij is productmanager akkerbouw bij Limagrain. ‘Rotatie is met groenbemesters en suikerbieten die resistent zijn tegen bietencysteaaltjes geen issue meer. Je moet alleen geen suikerbieten direct na koolzaad zaaien.’

Opslag van koolzaadplanten kan nog wel een risico vormen. Daarom adviseert Van Overveld om na de oogst de opslag te laten opkomen en weg te werken met een lichte grondbewerking of weg te spuiten. En om zo nodig een tweede lichte bodembewerking uit te voeren.

Die lichte grondbewerking kan tegelijkertijd de zaaibedbereiding voor de groenbemester zijn.’ In de koolzaadstoppel en in graan is de koolzaadopslag volgens Van Overveld goed chemisch te bestrijden.

Geen intensieve bewerking

De productmanager waarschuwde wel om na de oogst geen intensieve grondbewerking te doen, zoals draineren of vlakschuiven, omdat het oliehoudende zaad dan wordt begraven. In de grond kan het lang kiemkrachtig blijven. ‘Dan heb je na jaren nog opslag. Dat is wel een aandachtspunt.’

Met nieuwere hauwvaste rassen is het risico van opslag overigens wel kleiner dan met de oudere, waarbij de hauwen makkelijker hun zaad lieten vallen. Nieuwe rassen springen niet snel meer open. Dat geeft wat meer spreiding bij de oogst, waardoor het weerrisico kleiner is.

Een pluspunt van winterkoolzaad is dat de kans op ritnaalden – de larven van kniptorren – in volgteelten zoals aardappelen afneemt. Koolzaad is geen waardplant voor de eitjes, waardoor het de levenscyclus van de plaag doorbreekt. Het telen van koolzaad vermindert de populatie en voorkomt schade. Kniptorren geven de voorkeur aan grassen en granen.

Bodemverbetering

Een ander voordeel van koolzaad is de verbetering van de bodem, door het wortelstelsel en de penwortel die storende lagen kunnen doorbreken. Voor akkerbouwer Hanse was bodemverbetering een van de redenen om te kiezen voor koolzaad, vertelde hij bij een profielkuil in het goudgele en op sommige plekken manshoge gewas.

‘Dit is een beroerd perceel’, aldus Hanse. Het perceel was jarenlang van de provincie Zeeland, die het verhuurde aan diverse eigenaren. Zij gaven minder aandacht aan de kwaliteit van de bodem.

‘Dankzij de diepe penwortel breekt koolzaad verdichte lagen open, verbetert het de bodemstructuur en is het minder gevoelig voor droogtestress’, stelt Hanse. Voor het Zeeuwse akkerbouwbedrijf de Wilhelminapolder, in hectares het grootste landbouwbedrijf in Nederland, was dat ook een reden om na ruim twee eeuwen weer koolzaad te zaaien.

Bestand tegen droogte

Zowel in het voorjaar als in de zomer is de kans op droogtestress relatief klein. In het zuidwesten van Nederland kan namelijk op weinig plekken worden beregend. Ook akkerbouwer Hanse kan niet beregenen op zijn percelen. Dan is het een voordeel dat winterkoolzaad in het huidige droge en zonnige voorjaar in staat is om voldoende water op te nemen en het zonlicht volop kan benutten.

En ook in een droge en hete zomer is de kans op droogteschade klein, omdat de oogst al in juni begint, meestal voordat de echte zomerse omstandigheden toeslaan. Volgens Limagrain kunnen telers met winterkoolzaad dan ook inspelen op de klimaatverandering.

Hanse heeft op zijn percelen last van ganzen. In winterkoolzaad kunnen die voordat de winter begint schade veroorzaken. In het voorjaar is het gewas al te lang voor ganzen. Die wijken dan uit naar bijvoorbeeld zomerkoolzaad. De akkerbouwer zaaide dat vorig jaar een keer.

Veevoer

De afzetmogelijkheden voor koolzaad zijn in het zuidwesten wat minder goed ontwikkeld dan in de oudere teeltgebieden. Hanse dorst het zelf en slaat het daarna op in kisten. Vorig jaar teelde hij al een keer zomerkoolzaad en verkocht dat aan handelsbedrijf Verhage in het Zeeuwse Kerkwerve. Dat bedrijf verkocht het door aan een melkveehouder die het in combinatie met tarwe voert aan zijn koeien.

Voor coöperatie FarmPlus, die een sterke positie heeft in het zuidwesten, is koolzaad ook nog een klein product. Voor het grootste deel gaat het naar de oliemarkt. Daarnaast ontwikkelt de coöperatie samen met Rijnvallei producten met koolzaad in veevoer. Olie en veevoer zijn de belangrijkste toepassingen.

Saldo is vergelijkbaar met dat van tarwe met een plus Koolzaad is in Nederland met zo’n 1.500 hectare een klein gewas. De teelt vindt vooral plaats in Groningen en andere teeltgebieden buiten het zuidwesten. In landen als Frankrijk, Duitsland, Polen en Oekraïne wordt elk meer dan 1 miljoen hectare geteeld. Dit voorjaar ligt de prijs van koolzaad rond 500 euro per ton. Meestal is er nauwelijks prijsverschil tussen koolzaad voor de oliemarkt en voor veevoer. Op kleigrond is de opbrengst 4,5 tot 6 ton per hectare. Het saldo is vergelijkbaar met dat van tarwe, met een plus, stelde Martijn van Overveld van Limagrain tijdens de praktijkmiddag. De koolzaadprijs is sterk afhankelijk van de wereldmarkt. Na de inval van Rusland in Oekraïne schoot de prijs omhoog, vooral omdat koolzaadolie inwisselbaar is voor zonnebloemolie. Akkerbouwer Leen Hanse vindt dat een van de voordelen van koolzaad. Omdat de wereldmarktprijzen van tarwe en koolzaad los van elkaar staan, zorgt dat laatste gewas voor risicospreiding.