Geen kroten, maar kernenergie is reële optie in Zeeuwse polder

Op deze woensdagochtend aan het begin van de herfst is er veel activiteit in de polders van Zeeuws-Vlaanderen. Aardappelen en uien worden van het land gehaald, akkers worden klaargelegd voor de winter en kiepwagens rijden af en aan om de buit veilig te stellen in de bewaring.

Wie niet weet wat voor deze streek in de pijplijn zit, zou denken dat er geen vuiltje aan de lucht is. Maar Ivo Haartsen weet wel beter. De akkerbouwer en loonwerker uit Biervliet is deze ochtend 15 kilometer verderop in Sluis aardappelen aan het rooien. De plannen voor twee kerncentrales in de Paulinapolder houden hem flink bezig. ‘Dit houden we niet tegen, want het is nationaal belang’, stelt Haartsen realistisch vast.

‘Sommige bewoners zijn heel actief, spreken overal in en hebben borden gemaakt. Anderen zijn weer heel gelaten en passief en zeggen dat het toch al is besloten. Wij zijn als bewonerscollectief De Polders van Biervliet vooral druk om het goed te regelen voor de bewoners. Er wordt veel op ons dak gegooid en heel veel is nog onduidelijk. Hoe gaat het bijvoorbeeld in zijn werk bij een verhuizing?’, gaat de ondernemer verder.

Met het mes op de keel

Volgens Haartsen is de angst dat het voor de inwoners en bedrijven niet goed wordt geregeld, omdat er veel vertraging is opgelopen. ‘Dat we straks met het mes op de keel weg moeten, terwijl het voor de natuur wel allemaal al is geregeld. Dat geeft zorgen bij de bewoners.’

Zorgen zijn er ook bij akkerbouwers Frans en Sandra Dieleman, de buren van Haartsen. Sandra Dieleman voert vanaf dag één fel actie tegen de komst van een kerncentrale. Ze spreekt in op vergaderingen, maakt en plaatst protestborden en laat regelmatig in de media horen waarom een kerncentrale op boerengrond allesbehalve een goed idee is. ‘Er is veel onzekerheid, want we weten niet wat er gaat gebeuren. Ik probeer iedereen uit te leggen wat het voor ons, voor Biervliet en voor Zeeuws-Vlaanderen gaat betekenen. Het wordt hier één groot industriegebied.’

Begin juli kregen de boeren steun van Provinciale Staten van Zeeland. Zij zijn niet per se tegen kernenergie, maar willen geen kerncentrales in de Paulinapolder. Dat bleek uit een motie die eerder al met een meerderheid werd aangenomen. Een kleine horde op het pad dat de Zeeuwse gedeputeerde Johan Aalberts (CDA) al een paar jaar bewandelt; het college van Gedeputeerde Staten ziet twee nieuwe kerncentrales in de provincie wel zitten.

Ruimteclaims
De druk op landbouwgrond wordt in Nederland steeds groter. Onder meer woningbouw, natuurherstel, defensieplannen en het energievraagstuk doen een beroep op boerengronden. Nieuwe Oogst besteedt regelmatig aandacht aan deze ruimteclaims om de boerenverhalen erachter te registreren.

De weerstand binnen Provinciale Staten noemt Aalberts met klem een ‘politiek signaal’, maar het is volgens hem aan Den Haag om de keuze te maken waar de kerncentrales komen. ‘Sowieso staat de onrust in de Paulinapolder bij mij hoog op het lijstje’, zegt hij nadrukkelijk.

‘Ik heb al een paar keer met de bewoners gesproken en ze toen verteld wat wij als provincie kunnen betekenen. Hun inbreng neem ik zeker mee in beleidsvorming’, belooft Aalberts. ‘Maar uiteindelijk neemt het kabinet een besluit over de locatie. Aan mij de taak om er het beste van te maken voor de inwoners en het gebied. Het is in ieder geval belangrijk dat ze snel duidelijkheid hebben.’

Steun van BBB

Toch kwam de motie, en vooral de steun die coalitiepartner BBB daaraan gaf, voor Aalberts als een verrassing. ‘Dat zag ik niet aankomen. Ik vind het ook best lastig. We moeten hier volop het gesprek over aangaan. Zowel met Provinciale Staten als binnen het college, want daar zit ook enige spanning.’

Over spanning gesproken: uit onderzoek van TenneT blijkt dat het lastig is om vanuit de Paulinapolder alle opgewekte stroom van de kerncentrales af te voeren. Daarop zijn de provincie en het havenbedrijf North Seaports met het idee gekomen om bedrijven met een flinke stroomvraag naar Zeeuws-Vlaanderen te halen. Oftewel: vraagcreatie.

Dat zegt volgens de boeren alles over de eenrichtingsweg die de provincie bewandelt. ‘We hebben nooit gehoord dat het niet in de Paulinapolder past’, stelt Haartsen. ‘Opties voor stroomafvoer of een koppeling naar België worden steeds serieuzer onderzocht en er zijn al regelingen voor versnelling van de aanleg van stroomkabels.’

Energieslurpers

De familie Dieleman vindt het allemaal maar vreemd. Sandra Dieleman: ‘Ze willen energieslurpers naar hier halen om de kerncentrales mogelijk te maken. Want anders kunnen ze de energie niet kwijt. Dat is toch de omgekeerde wereld?’

Of het tij nog is te keren, weten de akkerbouwers niet. ‘Staatssecretaris Jo-Annes de Bat van Klimaat en Groene Groei heeft altijd gezegd dat hij politiek draagvlak belangrijk vindt’, weet Sandra Dieleman. ‘Maar ondanks die motie zegt de gedeputeerde nog steeds tegen Den Haag dat er draagvlak is. Dat klopt dus niet.’

Lees ook: Vizier Rijk en provincie Zeeland op nieuwe kerncentrale bij Terneuzen

Volgens gedeputeerde Aalberts is er nog wel genoeg politiek draagvlak. Toch gaat hij op vrijdag 9 oktober opnieuw in gesprek met Provinciale Staten over dit onderwerp. Hoe dan ook ontkomt de polder volgens de provinciaal bestuurder niet aan een forse gedaantewisseling als het Rijk voor Zeeland kiest. Want twee kerncentrales op het naastgelegen industrieterrein de Mosselbanken gaat volgens hem echt niet lukken.

Aalberts: ‘Ook de leiding van 380 kilovolt van Borsele naar Terneuzen komt hier aan land, net als de stroomkabels van nieuwe windparken op zee. En je wil ook nog ruimte overhouden voor de landschappelijke inpassing en infrastructuur. Het eerlijke verhaal is dat je sowieso een stuk van de Paulinapolder nodig hebt.’

Nu de deadline nadert, loopt de spanning op in Zeeuws-Vlaanderen. ‘Het kabinet wil dit najaar het gordijntje weer opendoen, en er vindt daarnaast nog een debat plaats in de Tweede Kamer’, geeft Aalberts aan. ‘De staatssecretaris laat in november een van de twee overgebleven locaties afvallen. Daarna start het Rijk-regio-traject waarin we de voorwaarden laden. Uiteindelijk valt naar de laatste verwachting in het tweede kwartaal van 2027 de definitieve beslissing over de locatie voor de kerncentrales.’

Must voor circulairiteit

Welke locatie het ook wordt, gedeputeerde Aalberts blijft er vrij nuchter onder. ‘Ik vind het vooral een uitdagende tijd, omdat ik zie dat de komst van nieuwe kerncentrales de verduurzaming van Zeeland enorm kan helpen. Er zit hier een groot energiecluster, en een derde van de landelijke CO2-uitstoot komt uit deze regio. We kunnen grote bedrijven als Dow en Yara met de kerncentrales van schone energie voorzien. Het is een must voor circulariteit en autonomie.’

‘In Den Haag leven ze in een bubbel. Ze weten daar echt niet wat er hier speelt’, stelt akkerbouwer Frans Dieleman tot slot nuchter vast. ‘Dat merk je ook goed wanneer politici hier komen. Ze hebben echt geen idee. Maar staatssecretaris De Bat wil de provincie Zeeland opstoten in de vaart der volkeren. Det is het probleem.’

Natuurcompensatie in naburige polder
Over natuurcompensatie wordt nog weinig gesproken, maar ook dat onderwerp komt vroeg of laat op tafel. En laat dat nu in de provincie Zeeland heel gevoelig liggen, zeker na de recente ontpoldering van de Hedwigepolder, om de hoek bij de Paulinapolder. ‘Het aantal benodigde hectares is bijna drie keer meer dan in het oorspronkelijke plan stond’, weet akkerbouwer Ivo Haartsen.

‘Ze willen misschien ook buitendijks bouwen, omdat ze koelwater nodig hebben. En dan moet er natuurcompensatie komen. Ik heb gezegd dat als ze daarvoor de Thomaespolder, ten noordwesten van de Paulinapolder, willen ontpolderen, dat ze dan ruzie krijgen. Daar zijn we echt wel bang voor’, vervolgt de ondernemer.

‘Dat is echt een no-go’, zegt medebewoner Sandra Dieleman stellig. ‘Maar daar hebben ze al rekening mee gehouden door ook in de Thomaespolder een voorkeursrecht toe te passen. Dat is misschien wel voorzien voor compensatie. Maar dat is slechts mijn interpretatie.’

Ivo Haartsen is akkerbouwer in de Paulinapolder en heeft daarnaast een loonbedrijf. Exact twee jaar geleden hoorde hij voor het eerst over de plannen voor een kerncentrale in zijn achtertuin. ‘Eerst was Borsele de voorkeurslocatie in Zeeland, en toen kwam ineens Terneuzen als zoeklocatie daarbij’, weet Haartsen (43) nog goed. ‘In een sporthal kregen we daarna van de gemeente te horen dat het Rijk de Paulinapolder en de Mosselbanken als vijfde zoeklocatie had toegevoegd.’

De akkerbouwer verbouwt zijn gewassen op 70 hectare in de Paulinapolder. ‘Wij zitten met ons bedrijf en land tegen de Mosselbanken en de Zeedijk bij de Westerschelde aan. In alle plannen staat de kerncentrale vlakbij zee voor het koelwater, precies boven op onze boerderij.’

Haartsen bewerkt de vruchtbare grond onder de rook van de zware industrie van Terneuzen al ruim twintig jaar. ‘Het is hier mooi verkaveld, lichte zavel en er zit een grote zoetwaterbel, waardoor we kunnen beregenen. Maar ambtenaren en bestuurders zien het als een leeg tekenvel waar ze mooi iets kunnen bouwen. Ze hebben er steeds meer zin in. En omdat veel andere locaties zijn afgevallen, wordt het nu wel heel serieus.’

Polder al op slot

Het Rijk nam dit voorjaar alvast een serieus voorschot op de plannen door op 975 hectare het voorkeursrecht toe te passen. Dat betekent dat grondeigenaren geen grond meer kunnen aankopen en alleen kunnen verkopen aan het Rijk. Haartsen: ‘Alles staat op slot, we kunnen niets meer. Daar kun je van alles van vinden, maar wat moet je? We hebben geen keuze.’

De ondernemer heeft zich aangemeld als bestuurder bij de plaatselijke ZLTO-afdeling om een vinger aan de pols te houden. De afgelopen tijd voerde hij vanuit die functie gesprekken met ambtenaren, energiegedeputeerde Johan Aalberts en staatssecretaris Jo-Annes De Bat van Klimaat en Groene Groei. ‘Die contacten zijn goed, maar uiteindelijk moeten we verhuizen. De provincie Zeeland en de gemeente Terneuzen willen graag, en wij zijn het wisselgeld dat ze weggeven. En dat jeukt.’

Haartsen wil hoe en waar dan ook verder met zijn bedrijf. ‘Als de onteigening of minnelijke schikking doorgaat, hopen we dat we ergens anders in Zeeland verder kunnen. Sommige mensen denken dat we al lang iets anders op het oog hebben en dat we al een grote zak geld hebben ontvangen, maar zo is het niet. Daarbij, een plek met een goede verkaveling, goede grond en beschikbaarheid van zoet water is lastig te vinden. Op een nieuwe locatie moet dan wellicht een waterbassin komen waar een vergunning voor nodig is. Wij verwachten van de provincie wel wat op dat vlak.’

Frans en Sandra Dieleman hebben een akkerbouwbedrijf in de Paulinapolder in Biervliet. Op 50 hectare verbouwen ze traditionele gewassen als tarwe, bieten, cichorei, uien en aardappelen. Ze zijn de derde generatie Dieleman op deze plek. ‘Mijn opa is hier begonnen in 1920. Onze zoon wil het graag overnemen en we zijn met de voorbereidingen daarvoor bezig’ zegt Frans Dieleman. ‘Maar sinds dit voorjaar ligt er een nationaal voorkeursrecht op de gronden’, vult Sandra Dieleman aan. ‘Het kan zestien jaar duren voordat dit eraf is. Wij kunnen het alleen verkopen aan de overheid.’

Frans Dieleman: ‘De Paulinapolder is een groot gebied van ongeveer 1.000 hectare. Als je toch iets wil kopen, moet je een heel eind verderop gaan zoeken, want hier in de buurt is er niets meer te koop. De overheid past een soort overvaltechniek toe. Ineens ligt er een brief op de deurmat en ineens ligt er een voorkeursrecht op bijna alle grond.’

Sandra Dieleman voert al jaren fanatiek actie tegen de komst van de kerncentrale. En dat gaat haar niet in de koude kleren zitten. ‘Ik ben boos, verdrietig en teleurgesteld tegelijk. Dit is geen democratie meer. We zijn er elke dag mee bezig. In het begin kon ik er niet van slapen. Het levert heel veel stress op.’

Oogkleppen

Het echtpaar leest en hoort over de vele voordelen die twee nieuwe kerncentrales met zich meebrengen. Zoals werkgelegenheid en economische welvaart. Maar daar hebben ze een duidelijk antwoord op. ‘Je moet ook kijken naar wat je verliest, en daar is weinig oog voor’, vindt Frans Dieleman. ‘Ze zien alleen maar het ideaalbeeld. Ze kijken ook niet naar andere opties, zoals een thoriumcentrale op een bestaand bedrijventerrein, of kleine modulaire reactoren. Een grote kerncentrale is in mijn ogen een ouderwetse techniek.’

De akkerbouwers weten nog niet hoe de toekomst van hun bedrijf eruit gaat zien. Frans Dieleman: ‘Dat is nog niet zo eenvoudig. We zullen voor onze zoon een andere plek moeten zoeken. Nu weten we wat we hebben, en we hebben een zoetwaterbel in de grond. Dit is wat we willen.’

‘En het is ook het sociale stuk’, gaat zijn vrouw Sandra verder. ‘We kennen hier iedereen en hebben hier ons sociale leven. Ze pakken niet alleen je huis en je bedrijf af, maar ook je identiteit. Je wordt ontworteld en dat is niet onze keus. Dat doet heel veel pijn.’

De donkere wolk boven hun hoofden heeft nu al veel invloed op het dagelijkse leven. Frans Dieleman: ‘Het motiveert niet om dingen aan te pakken. Ik zou normaal gesproken de schieters in de cichorei er al lang uit hebben gehaald. Maar daar heb ik nu helemaal geen trek in. En zo is het met alles. Het ontneemt echt het plezier in je werk.’