Discussie over hoogveengebieden in Overijssel laait op

Tweede Kamerlid Caroline van der Plas (BBB) heeft de motie ingediend. Ze wil duidelijkheid over de vraag of het echt haalbaar is om in de Engbertsdijksvenen weer actief hoogveen te laten ontwikkelen, zowel ecologisch als hydrologisch. De motie volgt op een werkbezoek aan het gebied, waar zij zich liet bijpraten over de situatie en de zorgen die daar leven bij boeren.

Ook in de Overijsselse politiek staat het onderwerp in de schijnwerpers. BBB, SGP, JA21, PVV, Overijssel Vooruit en Forum voor Democratie zetten al langer vraagtekens bij de natuurmaatregelen en willen weten of landbouwgedeputeerde Maurits von Martels (BBB) bereid is om de uitvoering voorlopig stil te leggen, in afwachting van de resultaten van het landelijke onderzoek.

De zorgen kwamen duidelijk naar voren tijdens de commissievergadering die op woensdag 15 april volgde. 'Wij zijn niet tegen natuurherstel, maar de manier waarop de plannen nu worden uitgewerkt, heeft grote gevolgen voor boeren, bewoners en ondernemers in het gebied', aldus Elly van der Helm, voorzitter van Vereniging Behoud Platteland.

Betrokkenheid

Volgens Van der Helm worden de gevolgen onvoldoende meegewogen. Ze wijst vooral op het gebrek aan betrokkenheid van de omgeving. 'Inwoners en grondeigenaren zijn geen bijzaak, maar moeten een volwaardige gesprekspartner zijn.'

Akkerbouwer Henk Ormel in Bruinehaar richtte zich vooral op het proces en de onderbouwing. 'Sinds 2016 wordt er overlegd en onderzocht, maar uiteindelijk prevaleert maar één zaak: de natuur. Er is onvoldoende gekeken naar haalbaarheid en betaalbaarheid.’

Ormel uitte ook kritiek op de informatievoorziening. 'De maatschappelijke kosten-batenanalyse uit 2014 belicht alleen de positieve kant van natuurherstel. De nadelige effecten blijven buiten beeld. Dat is geen eerlijke voorlichting.'

Aannames

Namens omwonenden van het Wierdense Veld stelde Ria Broeze dat belangrijke uitgangspunten niet kloppen. 'Er wordt gerekend met aannames waarin de waterwinning afneemt, terwijl iedereen weet dat die blijft', zei ze. Verder stelde ze dat natuurdoelen in de loop der jaren zijn aangepast zonder dat betrokkenen daarin zijn meegenomen.

De drie natuurgebieden kennen een lange geschiedenis. Vroeger bestond een groot deel van de regio uit heide en veen. Door ontginning, turfwinning en later landbouw en waterwinning is het landschap ingrijpend veranderd.

In de Engbertsdijksvenen werd tot in de jaren vijftig turf gewonnen. Daardoor is het oorspronkelijke watersysteem verstoord en 'lek' geraakt. Hoogveen kan normaal alleen ontstaan in een afgesloten systeem dat volledig wordt gevoed door regenwater; een situatie die daar al decennia niet meer aanwezig is.

0,1 hectare hoogveen

Rond 2004 is Engbertsdijksvenen aangemeld als Natura 2000-gebied. Ormel vindt het opvallend dat hoogveen in het oorspronkelijke aanwijzingsformulier niet als beschermd habitat was opgenomen. Dat is later alsnog toegevoegd. In de praktijk gaat het volgens de Overijsselse akkerbouwer om 0,1 hectare hoogveen binnen een gebied van ongeveer 1.000 hectare tussen Kloosterhaar en De Pollen.

Rond 2008 kwamen de eerste concrete plannen op tafel, vooral gericht op het vasthouden van water om 'herstellend hoogveen' mogelijk te maken. In eerste instantie ging het om 50 tot 80 hectare. In de jaren daarna is dat areaal op papier gegroeid naar ongeveer 640 hectare. Die opschaling roept vragen op bij omwonenden, zeker in combinatie met de huidige staat van het gebied.

Bufferzone

Om de natuurdoelen te halen, kwamen ook omliggende landbouwgronden in beeld. Waar eerst werd gedacht aan beperkte ingrepen langs de randen, ging het later om honderden hectares. Zo is een bufferzone van 450 hectare voorgesteld. Daarvan is inmiddels een derde aangekocht door de provincie.

Voor de resterende gronden is er nog geen definitieve oplossing. Tegelijkertijd brengen de plannen beperkingen met zich mee. Zo mogen percelen bijvoorbeeld niet meer worden gedraineerd of ontwaterd.

Kritiek

De Commissie voor de milieueffectrapportage is kritisch op de onderbouwing van de plannen. Belangrijke informatie ontbreekt nog, zoals de precieze effecten van maatregelen, de invloed van klimaatverandering en de concrete natuurwinst in hectares en kwaliteit.

Daarnaast spelen juridische kwesties een belangrijke rol. In eerdere procedures is geoordeeld dat de hydrologische onderbouwing tekortschiet. Daarbij werd onder meer gebruikgemaakt van de zogeheten Mazure-formule om effectafstanden te berekenen.

De Raad van State heeft uitgesproken dat deze formule in de Engbertsdijksvenen niet toepasbaar is door de complexe ondergrond. Ook rechtbanken oordeelden dat de provincie effectafstanden beter en opnieuw moet onderbouwen.

Natuurdoelen versus landbouwbelangen

Verder kwam de spanning tussen natuurdoelen en landbouwbelangen scherp naar voren in het politieke debat op het provinciehuis in Zwolle. Von Martels: 'De doelstellingen staan vast. Dat zijn wettelijke opgaven waar we niet omheen kunnen.' Volgens de BBB’er moet het gesprek zich richten op de uitvoering. 'De vraag is: hoe kunnen we de gebieden beter positioneren?'

Tegelijk zegt de gedeputeerde de signalen uit de regio ter harte te nemen. 'Wat vandaag naar voren komt, laat duidelijk zien welke zorgen er leven. Die nemen wij bloedserieus.' Volgens hem wordt in gebiedsprocessen met alle betrokken partijen gesproken om tot oplossingen te komen. Daarin is ook ruimte voor inbreng vanuit de omgeving.

Burgerlid Erny Bergman (Forum voor Democratie) uitte stevige kritiek. Volgens haar loopt de provincie vooruit op aannames, terwijl de gevolgen voor inwoners en boeren ingrijpend zijn. Ze riep op om ‘op de pauzeknop te drukken’ en eerst de uitkomsten van aanvullend onderzoek af te wachten.

Plicht van provincie

Statenlid Niels Jeurink (GroenLinks) sprak juist vertrouwen uit in het bestuur. Volgens hem heeft de provincie de plicht om de natuurdoelen te halen met zo min mogelijk impact op de omgeving. ‘Vertraging is niet in het belang van de natuur en ondernemers.’

Aan het einde van de commissievergadering klonk bij meerdere partijen onvrede over het verloop. Er zou te weinig tijd zijn geweest voor een inhoudelijk debat en om de zorgen grondig te bespreken. De BBB-fractie bereidt moties voor en kijkt of een vervolgdebat mogelijk is. Daarmee lijkt één ding helder: voorlopig krijgen de agrariërs in de gebieden geen duidelijkheid.

‘Ervaring van boeren is cruciaal’

Volgens BBB-Statenlid Martien van ’t Hul is de impact van het beleid in de hoogveengebieden groot. ‘Duizenden landbouwhuisdieren zijn verdwenen en meerdere bedrijven zijn gestopt’, stelt ze bezorgd.

Een belangrijk punt van kritiek is het gebruik van modellen. ‘Hoogveen ligt hoger dan de omgeving, met hoogteverschillen tot wel acht meter. Als je modellen vergelijkt met de praktijk, zie je dat die niet altijd overeenkomen.’ Volgens de Overijsselse moet er daarom meer worden gekeken naar de praktijk en naar de kennis uit het gebied zelf. ‘Inwoners wonen en werken in het gebied en weten precies waar de knelpunten zitten.’

Die gebiedskennis is volgens haar in het verleden onvoldoende benut. ‘In gebiedsprocessen zie je vaak dat plannen van bovenaf worden gemaakt, terwijl de gevolgen bij inwoners en grondeigenaren terechtkomen. Het gebied blijft achter met ingrijpende maatregelen.’ Ze pleit ervoor om inwoners en boeren een gelijkwaardige rol te geven. ‘Dat is essentieel om tot goede oplossingen te komen.’

Perspectief

Agrariërs worden volgens haar nog onvoldoende gehoord. ‘Boeren moeten vanaf het begin een gelijkwaardige positie krijgen in het proces. Hun kennis en ervaring zijn cruciaal in deze processen.’

De inzet van Van ’t Hul is duidelijk: ‘De gebieden moeten perspectief krijgen en met vertrouwen naar de toekomst kunnen kijken.’ Daarbij hoort volgens haar ook een kritische blik op de maatregelen. ‘Er wordt gesproken over ongeveer 1.000 hectares extra vernatting rondom de natuurgebieden. Volgens modellen zou dat helpen, maar deskundigen betwijfelen of dat in de praktijk effect heeft. Hoogveen groeit door regenwater, niet door grondwater.’

Uiteindelijk draait het volgens haar om balans. ‘We zetten, waar nodig, in op maatregelen die effectief zijn, met zo min mogelijk impact op de omgeving. De leefbaarheid op het platteland moet behouden blijven. Het uitgangspunt moet zijn: niet meer doen dan nodig is.’

‘Overheid moet over brug komen’

Na de commissievergadering over de hoogveengebieden ziet akkerbouwer Henk Ormel in Bruinehaar een kleine verschuiving in de standpunten rond de natuurgebieden. Maar over de toekomst blijft hij nuchter: ‘Het doel wordt niet bijgesteld, vrees ik. Misschien wel de manier waarop.’

Tot nu toe is er weinig gebeurd in het de Engbertsdijksvenen. Alleen rond een kerngebied van ongeveer 10 hectare zijn maatregelen genomen. Die kern functioneert goed en de resultaten zijn positief, aldus omwonende Ormel.

Maar de plannen die nog op tafel liggen voor het veengebied gaan veel verder. Er zou zo‘n 250 hectare sterk worden vernat – met gedempte sloten en verwijderde drainage – waardoor een plasdrasgebied ontstaat.

Zware beperkingen

Daarnaast krijgt zo’n 200 hectare landbouwgrond te maken met zware beperkingen. ‘Daar mag je niet ontwateren of draineren. Dan kun je er als boer nauwelijks iets mee. Zo is er geen reguliere landbouw mogelijk’, zegt de akkerbouwer.

Volgens Ormel staan de boeren in het gebied en de overheid lijnrecht tegenover elkaar. ‘Wij gaan voor reguliere landbouw. We willen geen gehandicapt bedrijf. Als de overheid de maatregelen wil implementeren, moet ze over de brug komen.’

De impact kan groot zijn. ‘Als het plan wordt uitgevoerd zoals het er nu ligt, is er niets meer mogelijk. Dan moeten we stoppen of verplaatsen. Als het zover komt, dan eisen wij volledige schadeloosstelling.’

De situatie vraagt veel van de akkerbouwer en zijn omgeving. ‘Het kost ons veel tijd om onze positie te verdedigen. Het is niet leuk.’ Toch blijft hij strijdbaar. ‘Als je niets doet, word je overvallen. Dus wij wachten niet af, maar ontwikkelen ons bedrijf en verdedigen onze plek.’

Ormel is blij dat de provincie de boodschap van de agrariërs en andere omwonenden heeft gehoord. ‘Voor de boeren is het onduidelijk wat er gaat gebeuren. Maar wij gaan door met onze bedrijven.’