Brussel wil toelating gewasbeschermingsmiddelen aanpassen

Het zogeheten Omnibus-pakket, officieel het Vereenvoudigingspakket voedsel- en diervoederveiligheid, is een wetsvoorstel van de Europese Commissie dat bedoeld is om de regeldruk voor boeren, bedrijven en overheden te verminderen.

In het voorstel wordt onder meer de periodieke herbeoordeling van gewasbeschermingsmiddelen, die vaak eens in de tien à vijftien jaar plaatsvindt, vervangen door een toelating voor onbepaalde tijd. Dat klinkt wellicht positief voor de gebruikers van deze middelen, maar dat is niet per se het geval.

Wanneer nieuwe inzichten, criteria of risicomeldingen een herbeoordeling noodzakelijk maken, kan dat straks per direct en niet meer zoals nu pas na de goedkeuringsperiode. Gewasbeschermingsproducten kunnen daardoor ook sneller van de markt verdwijnen. De voornaamste reden voor de wijziging is het vastlopen van het huidige systeem.

Klaus Berend, directeur voedselveiligheid en innovatie bij het Europese ministerie van Volksgezondheid DG SANTE, nam onlangs deel aan een rondetafelgesprek met de Tweede Kamer over het Omnibus-voorstel. Hij wees daarbij op de lange wachtrijen bij Europese beoordelingsinstanties. 'We hebben nu 420 actieve stoffen toegelaten; 200 daarvan wachten op een herbeoordeling. Zo'n 100 daarvan zijn al zeven tot tien jaar vertraagd.'

Systeem kraakt

Door het falen van het huidige beoordelingssysteem komen nieuwe, duurzamere middelen niet aan bod voor een beoordeling. Het systeem kraakt in zijn voegen, illustreert Berend. Volgens hem zitten er momenteel 75 nieuwe middelen in de pijplijn. Bij ongeveer de helft daarvan gaat het om biocontrol (groene middelen).

Sectorpartijen als Glastuinbouw Nederland, CropLife NL, GroentenFruit Huis en BO Akkerbouw toonden onlangs tijdens een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer enthousiasme voor het nieuwe systeem. De regelwijziging creëert namelijk ruimte voor een snellere beoordeling van groene middelen.

Die beoordeling loopt nu grote achterstand op. Vanuit de markt en de maatschappij staan chemische middelen steeds meer onder druk. Ook telers zouden die daarom het liefst vervangen door groene varianten, zeggen EU-lobbyist Jesse Schevel van Glastuinbouw Nederland en directeur André Hoogendijk van BO Akkerbouw.

Reservebank

Chemische gewasbeschermingsmiddelen volledig afschaffen gaat Schevel nog te ver. 'Die blijven nodig in het geval van nood bij een grote uitbraak van een plantenziekte of een plaag; we houden ze dus liever wel op de reservebank.'

'Middelen moeten sneller beschikbaar komen. De markt vraagt erom en daarom willen telers deze stap zetten', zegt Hoogendijk. 'Dit pakket kan bovendien belangrijke ondersteuning geven aan het convenant gewasbescherming dat het kabinet met de sector wil afsluiten. Ook wij willen een reductie van het gebruik van chemische middelen.'

Vanuit de politiek en maatschappelijke hoek klinken zorgen. Vooral het afschaffen van de periodieke herbeoordeling vinden partijen als D66 en de Partij voor de Dieren een groot risico.

Tijdens het recente rondetafelgesprek over de wijziging van de Europese regelgeving lieten Tweede Kamerleden zich door betrokken partijen bijpraten. Volgens Berend kampt het huidige systeem met zulke enorme achterstanden dat goedkeuring van nieuwe groene middelen en biociden soms jarenlange vertraging oploopt. 'Het lukt lidstaten niet om die achterstanden weg te werken.'

Directeur Marcel van Raaij van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) herkent zich in de geschetste problematiek. Het Nederlandse beoordelingscollege heeft een apart loket geopend om de beoordeling van groene middelen te versnellen, maar dat is inmiddels ook al verstopt geraakt door een enorme toeloop van aanvragen uit andere landen in de Europese Unie. Hij is daarom voorstander van het doel van de Omnibus. 'De filosofie om meer risicogericht en pragmatisch te werken delen wij.'

Extra waarborgen

In antwoord op bezorgde Kamerleden zegt Van Raaij zelf ook voorstander te zijn van een aantal extra waarborgen. Zo zou het mogelijk moeten blijven om stoffen periodiek te onderwerpen aan een herbeoordeling. Dit geldt ook voor stoffen van natuurlijke oorsprong, die volgens de directeur van het Ctgb ook 'heel toxisch' kunnen zijn.

In de Tweede Kamer worden de voordelen van het voorstel gezien. Maar er is voorzichtigheid bij het te ver doorvoeren van versoepelingen. Onlangs nam de Kamer een motie van VVD en GroenLinks-PvdA aan waarin het kabinet wordt gevraagd ervoor te zorgen dat Omnibus niet tot versoepelingen ten koste van veiligheid leidt en dat het toetsingskader voor schadelijke stoffen niet wordt afgezwakt. De Kamer wil er zo voor zorgen dat het beschermingsniveau voor mens, dier en milieu gehandhaafd blijft.

Kamerleden willen ook weten of het nieuwe systeem ervoor zorgt dat boeren en tuinders sneller meer groene middelen tot hun beschikking krijgen. 'De praktijk zal dat moeten bewijzen', erkent Berend. 'Nu zitten die middelen vast in het systeem en zijn ze niet toegankelijk voor agrariërs. We stoppen de voortgaande verduurzaming niet. De afname van het gebruik van chemie zal doorzetten.'

Klimaatverandering

Sectorpartijen zien grote voordelen in de nieuwe beoordelingssystematiek voor gewasbescherming. Door het veranderende klimaat stijgen niet alleen de temperaturen, maar nemen ook ziekten en plagen toe, zegt directeur verduurzaming Eric Kiers van CropLife NL. 'Dit raakt voedselzekerheid en de voedselprijzen. We moeten daarom de gereedschapskist van de telers gevuld houden.'

De akkerbouw werkt richting 2030 aan het verduurzamen van de teeltmethoden. Telers zijn daarvoor afhankelijk van nieuwe groene middelen. 'Maar de goedkeuring daarvan stokt al tien jaar', geeft Hoogendijk aan.

Gebruik van drones

Het Omnibus-voorstel moet ook Europese regelgeving opleveren voor het gebruik van drones bij het bespuiten van gewassen. Deze ontwikkeling staat nog in de kinderschoenen, maar de verwachtingen zijn hoopvol.

Kiers wijst op het hogere risico op drift, zoals blijkt uit verschillende praktijkonderzoeken. Nog een les voor sommige Kamerleden: het gebruik van groene middelen vraagt veel meer kilo's product per hectare. Ook het beoordelen van groene middelen vergt meer van de onderzoekscentra. Chemische middelen bestaan vaak uit een actieve stof, terwijl het bij biocontrol om meerdere stoffen gaat en soms om levende biociden.

Tijdens de ronde met maatschappelijke organisaties kwam onder meer neuroloog Bas Bloem, bekend om zijn onderzoek naar de ziekte van Parkinson, aan het woord. Hij schrok toen hij van het Europese Omnibus-voorstel hoorde. 'Ik zat te wachten op aanscherpingen van de regels, niet op versoepelingen.'

Bloem noemt de versoepelingen niet uit te leggen. De neuroloog is naar eigen zeggen niet bezig met een missie tegen de land- en tuinbouw, maar vooral tegen de ziekte van Parkinson. 'Ik leg alleen de vinger op de plek waar de onzekerheden zitten. Boeren en tuinders gaan op pad met een product waarvan de veiligheid onzeker is en de Europese Commissie maakt het nu nog onzekerder.'