Varken wil leven lang worden uitgedaagd

De brochure is een actualisatie van die uit 2018 en legt uit wat de wet zegt over hokverrijking en nestbouwmaterialen. De uitgave is op verzoek van en in overleg met het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit opgesteld door Wageningen University & Research (WUR).

Voor het verstrekken van materialen voor hokverrijking en nestbouw geldt Europese wetgeving. Daarnaast heeft de hoogste bestuursrechter in Nederland in 2024 bepaald dat hokverrijking zowel eetbaar als wroetbaar moet zijn. In de brochure wordt de meerwaarde van hokverrijking en nestbouwmaterialen toegelicht aan de hand van wetenschappelijke kennis en ervaringen uit de praktijk, leggen samenstellers Anita Hoofs en Marko Ruis van WUR uit.

De informatie uit de brochure is samengevat in een hokverrijkingskaart. Iedere varkenshouder ontvangt die begin januari 2026 in de brievenbus. De kaart biedt een verkort overzicht van de eisen die worden gesteld aan hokverrijking en nestbouwmateriaal, voorbeeldfoto's en een checklist voor beide thema's.

Eetbaar en wroetbaar

Hokverrijkingsmateriaal moet zowel eetbaar als wroetbaar zijn om te kunnen voldoen aan de behoefte van varkens om te onderzoeken en materialen te manipuleren. Hokverrijking is afkomstig van planten of dieren (organisch materiaal) en is direct en gemakkelijk op te eten.

De smaak en/of geur is aantrekkelijk en het materiaal heeft bij voorkeur enige voedingswaarde. Kalk en likstenen van mineralen zijn niet organisch en tellen dus niet als hokverrijking. Ook regulier voer dat is gemengd met organisch materiaal wordt niet gezien als een vorm van hokverrijking.

Varkens verkennen de omgeving door te wroeten. Een activiteit die gericht is op de grond. Dat begint al een paar dagen na de geboorte en een varken gaat er een leven lang mee door. Varkens wroeten het liefst met meerdere dieren tegelijkertijd.

Van de tijd die varkens dagelijks actief zijn, besteden ze de meeste tijd aan de omgeving verkennen: wroetend, kauwend, snuffelend en bijtend. Ook wanneer voer onbeperkt beschikbaar is. Heeft een varken ongenoegen, bijvoorbeeld door stress bij het spenen of een suboptimaal klimaat en tocht, dan neemt de wroetbehoefte toe.

Sociaal gedrag

Hokverrijking kent naast praktische uitdagingen ook veel voordelen, benadrukken Hoofs en Ruis. Voordelen die worden genoemd, zijn de betere gezondheid, minder ongewenst bijtgedrag, meer verzadiging, minder agressieve interacties, minder bevuiling van de ligvloer, positiever mensgericht gedrag en beter aangeleerde sociale vaardigheden.

Opfokzeugen die bijvoorbeeld als big in de kraamstal meer ruimte en stro hebben gehad, worden socialere zeugen en hebben minder doodliggende biggen. En met hokverrijking die voldoet aan de wroetbehoefte wordt tevens een belangrijke risicofactor op het ontstaan van staartbijten weggenomen, geven de samenstellers aan.

Schoon en vernieuwend

Hokverrijkingsmateriaal is alleen geschikt als het schoon en vernieuwend is. Het is een uitdaging om materiaal dat op de grond ligt schoon te houden, beamen de samenstellers van de onlangs gepresenteerde brochure: 'Iets wat schoon is, neemt een varken in de bek. Is het bevuild met mest, haal het dan maar weg. Daar doet een varken niets mee.'

Het advies is om goed te kijken naar de hokinrichting in combinatie met waar de hokverrijking wordt gemonteerd. Het mestgedrag kan er bijvoorbeeld mee worden gestuurd. 'En google een keer naar welke materialen op de markt zijn. Niet alleen in Nederland, maar ook bijvoorbeeld in Duitsland en Finland.

Om de interesse van varkens vast te houden, is het ook belangrijk dat het hokverrijkingsmateriaal vernieuwend is. Daarom moet het minstens één keer per week worden ververst, aangevuld of vervangen. Telkens ander materiaal toepassen, komt vanwege de nieuwigheid nog beter tegemoet aan de wroetbehoefte, geven Hoofs en Ruis in de brochure aan.

Permanent en voldoende

Ieder varken (jong en oud) moet permanent toegang hebben tot hokverrijkingsmateriaal. Lukt dat niet, dan kan dat leiden tot competitie en ongewenst gedrag. 'Om het risico hierop te verlagen, moet altijd minimaal een kwart van de dieren in een hok kunnen beschikken over organisch hokverrijkingsmateriaal.

Uit onderzoek blijkt namelijk dat niet alle varkens tegelijkertijd met permanent aanwezige hokverrijking bezig zijn', geven Hoofs en Ruis aan. Wroetbare en eetbare materialen worden verdeeld in drie categorieën: strooibare materialen (strooisel), materialen in dosators en wroetbakken en objecten. Voor alle categorieën geldt dat ze organisch moeten zijn.

Voor dosators geldt dat die rondom open moeten zijn. Zo kunnen zoveel mogelijk varkens het organische materiaal eruit halen, zodat het op de grond valt en erin kan worden gewroet. De snuit van het varken mag daarbij in zijn geheel maximaal tot schouderhoogte worden opgeheven.

Nestbouwmateriaal

Voor nestbouwmaterialen geldt dat deze een week voor de verwachte werpdatum tot een week na het werpen in voldoende mate aanwezig moeten zijn. Een zeug moet het materiaal in de bek kunnen nemen, ze moet erin kunnen krabben en ze moet er met de wroetschijf in kunnen bewegen. Belangrijk is dat het materiaal schoon en veilig is en dat het geen risico's op wondjes of problemen met de gezondheid van zeug en biggen oplevert.

'Belangrijk om te beseffen is dat niet elke bedrijfssituatie hetzelfde is', benadrukken Hoofs en Ruis. Een blauwdruk is er daarom niet. Ze adviseren varkenshouders om proefondervindelijk te ervaren wat voor de eigen varkens aantrekkelijk is en wat goed past binnen het bedrijf. 'Kijk naar beschikbare arbeid, kosten en stalindeling. Wees creatief en innovatief. En probeer de voordelen zoveel mogelijk te benutten.'