Kabels en leidingen vragen om scherpe blik: LTO-handboek helpt ondernemer op weg

Wie op de kaart kijkt, begrijpt waarom rond het bedrijf van Jelle Vink in Spaarnwoude veel gebeurt. Aan de ene kant liggen Haarlem en het Noordzeekanaal, aan de andere kant Amsterdam en het Westelijk Havengebied. De Noord-Hollander heeft bijna de helft van de grond van het melkveebedrijf in de Houtrakpolder. Daar wil TenneT een groot hoogspanningsstation realiseren. Ook zijn er plannen voor een waterstofverbinding richting het Amsterdamse havengebied.

Vink weet al bijna vijf jaar dat er iets staat te gebeuren. Inmiddels worden de plannen steeds concreter; de locatie van het hoogspanningsstation is gekozen en er worden onderzoeken uitgevoerd voor onder meer de elektriciteitsmasten. De plannen voor de waterstofleiding zijn verder gevorderd. Als het huidige tracé doorgaat, loopt die dwars door grond van de ondernemer. De daadwerkelijke aanleg verwacht hij op zijn vroegst in 2028.

‘Je kunt je hakken in het zand zetten, maar als zo'n leiding er vanwege het maatschappelijk belang moet komen, komt die er toch wel’, zegt Vink. ‘Dan kun je beter zorgen dat je er zo goed mogelijk mee omgaat. Het belangrijkste is dat je vooraf goed nadenkt over wat zo'n project allemaal voor je bedrijf betekent.’

Vanwege dat laatste heeft LTO Nederland het ‘Handboek kabels en leidingen’ opgesteld. Volgens Jacob Hu, strategisch beleidsadviseur bij de belangenbehartiger, neemt de aanspraak op de schaarse Nederlandse grond toe en worden projecten ingewikkelder. Procedures voor planvorming, besluitvorming, grondzaken en uitvoering kunnen naast elkaar lopen en jaren duren.

Zelf merkte Hu bij het volgen van projecten hoe lastig het soms is om vast te stellen in welke fase een project verkeert en welke mogelijkheden een ondernemer op dat moment heeft. ‘Het handboek is een routebeschrijving’, zegt hij. ‘Vanaf het begin tot en met de uitvoering kun je zien: waar heb ik recht op en waar moet ik op letten?’

Dat is nodig, omdat de gevolgen verder kunnen gaan dan een strook land die tijdelijk niet beschikbaar is. Vink noemt het moment van uitvoering als voorbeeld. Wordt er in mei gewerkt, dan kan hij mogelijk zijn eerste snede gras niet maaien. Gebeurt het te laat in het najaar, dan is de kans groter dat zware machines onder natte omstandigheden schade aan de bodem veroorzaken. Een methode waarbij een leiding door de bodem wordt getrokken zonder het hele perceel open te graven, heeft daarom de voorkeur.

Bedrijfsspecifieke effecten

Maar ook daarmee is het verhaal niet klaar. Tijdelijk minder beschikbare hectares kunnen gevolgen hebben voor mestplaatsingsruimte, regelingen binnen het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid of agrarisch natuurbeheer. Soms zijn de effecten bedrijfsspecifiek. Een ondernemer kan bijvoorbeeld extra mest moeten afvoeren of door verlies van hectares niet meer aan voorwaarden van een bepaalde melkstroom of een keurmerk voldoen.

Vink: ‘Dat zijn dingen waar je als boer goed over moet nadenken. Wat betekent dit praktisch voor mijn bedrijfsvoering en welke extra kosten zijn daarmee gemoeid? Je moet daar op tijd mee komen. Als je het achteraf aankaart, krijg je veel moeilijkere gesprekken.’

Hu onderschrijft dat. Uitgangspunt bij schadeloosstelling is dat schade die door het project ontstaat, wordt gecompenseerd. Maar daarvoor moet die schade wel in beeld zijn. Directe schade is gemakkelijker vast te stellen dan indirecte of later optredende gevolgen.

Bodemverdichting, problemen met drainage of opbrengstderving kunnen bijvoorbeeld pas na verloop van tijd zichtbaar worden. Het handboek adviseert daarom onder meer om de uitgangssituatie vast te leggen, afspraken op papier te zetten en tijdens en na de werkzaamheden een goed dossier bij te houden.

Daarbij speelt nog iets. Aan de andere kant van de tafel zit doorgaans een grote professionele organisatie met juristen, omgevingsmanagers, rentmeesters en technische deskundigen. Een individuele agrariër heeft die kennis niet vanzelfsprekend in huis. LTO Nederland kon ondernemers in het verleden vaker individueel bijstaan, maar door het groeiende aantal projecten is dat moeilijker vol te houden. Het handboek moet agrariërs in staat stellen om veel zaken zelf eerder te herkennen.

Samen optrekken kan ook helpen. In de Houtrakpolder zijn maar enkele agrariërs direct betrokken en de lijnen zijn kort. Vink heeft bovendien adviseurs om zich heen. Hij raadt collega's aan ook hun boekhouder, mestadviseur en andere deskundigen tijdig te vertellen wat er staat te gebeuren: ‘De regelgeving is zo complex dat je niet kunt verwachten dat je zelf alles overziet. Iemand anders kan een gevolg zien waar je nooit aan had gedacht.’

Lees ook: 'Vergeet de boeren niet bij de aanleg van kabels en leidingen'

Hu heeft uiteindelijk vooral één advies: regel zaken aan de voorkant. Vraag wat er precies gaat gebeuren, weet met wie je spreekt en welk mandaat die persoon heeft en zet toezeggingen en voorwaarden op papier. Dat geldt ook voor bodemherstel, drainage, schade en eventuele gevolgen die pas jaren later blijken.

Vink had liever geen leidingen door de grond die hij gebruikt, maar ziet ook het bredere belang van uitbreiding van de energie-infrastructuur. ‘Uiteindelijk wil ik ook stroom en een aansluiting hebben. Je melkt liever koeien dan dat je met dit soort procedures bezig bent, maar het hoort er inmiddels bij.’

Voor Hu is die onvermijdelijkheid reden om ondernemers goed voor te bereiden. Want de belangrijkste vraag is volgens het handboek uiteindelijk niet alleen of een kabel of leiding er komt, maar vooral onder welke voorwaarden die de grond en bedrijfsvoering raakt.

Agrarische belangen al in eerste fase van project op tafel
In West-Nederland komen veel ruimteclaims samen. Niet alleen vanuit de landbouw, woningbouw en industrie, maar ook door de aanleg van nieuwe energie- en nutsvoorzieningen. Volgens Ton van Schie, portefeuillehouder Energie bij LTO Noord-regio West, vraagt dat om een stevige positie van de landbouw aan de overlegtafel.

‘We moeten realistisch zijn’, stelt Van Schie. ‘De land- en tuinbouw beslaat een groot deel van het oppervlak en bij veel projecten speelt een maatschappelijk belang. Maar de belangen van agrariërs kunnen nooit te zwaar meewegen.’

LTO Noord probeert daarom al in de eerste fase van projecten invloed uit te oefenen op de locatiekeuze en het tracé. Daarbij is vooral de milieueffectrapportage van belang. De belangenorganisatie zet daarnaast in op een landelijke lobby om de positie van agrarisch ondernemers te versterken.

Ook regionale afdelingsbestuurders moeten volgens de portefeuillehouder goed voorbereid zijn wanneer een project hun gebied raakt. LTO Noord organiseert daarvoor onder meer ledenavonden. Ondernemers krijgen bovendien het advies om zich tijdens het onderhandelingsproces te laten bijstaan door een rentmeester die de agrarische sector goed kent.

Het ‘Handboek kabels en leidingen’ helpt agrarisch ondernemers om zich zo goed mogelijk voor te bereiden. De belangrijkste vraag is volgens de opstellers van het handboek niet of een kabel of leiding er komt, maar vooral onder welke voorwaarden die de grond en bedrijfsvoering raakt.